كاربرد عملي گلسنگ‌ها در بررسي‌هاي محيط زيستي

در چهارمين و آخرين بخش از مجموعه يادداشت‌هايي كه به هدف معرفي گلسنگ‌ها و پاسداشت كار ارزشمند دو تن از نام‌آوران دانش گياه‌شناسي كشور، به رشته تحرير درآمده و منتشر شد، كوشيده‌ام تا مثالي عملي از كاربرد گل‌سنگ‌ها را در ايران و جهان معرفي كنم:
همان طور كه مي‌دانيد، معرفي ذرات آلاينده ريز و معلق در هوا از مهمترين عوامل تهديد‌كننده‌ي سلامت انسان هستند، اين ذرات زاييده‌ي عصر فناوري و زيستن در جهان مدرن و پسامدرن بوده، ابعادي كمتر از 10 ميكرون ( PM10s ناميده مي‌شوند) داشته و به‌راحتي قادرند تا وارد كيسه‌هاي هوايي شش‌ها (آلوئول‌ها) شوند و از آن طريق به خون راه يابند و آنگاه باعث بروز صدمات جدي در فرد شوند (گفتني آن كه بزرگي ريزگردها گاه به 2 ميكرون هم نمي‌رسد!). اين ذرات به‌طور عمده توسط كارخانجات صنعتي و وسايط نقليه موتوري توليده شده و مي‌توانند به سرعت وارد پيكره‌ي گلسنگ‌ها شوند. سرب، روي، كادميوم، نيكل، مس، جيوه و كروم نيز كه از فلزات سمي و مرگبار براي موجودات زنده هستند كه مي‌توانند وارد ساختار گلسنگ‌ها شده و در آنجا تجمع يابند، نكته جالب اينجاست كه تجمع اين ذرات معلق و فلزات سنگين در گلسنگ‌ها آسيبي به آنها نمي‌رساند (البته حساسيت گونه‌هاي مختلف از اين نظر متفاوت است) و از آنجا كه مقدار تجمع مواد معلق و فلزات سنگين از گلسنگ‌ها به غلظت اين مواد در محيط بستگي دارد با برررسي ميزان اين مواد در گلسنگ‌هاي هر منطقه مي‌توان ميزان آلودگي آن منطقه را مشخص كرد.

يكي از گونه‌هاي گلسنگ‌ها كه امروزه به اين منظور در دنيا مورد استفاده قرار مي‌گيرد  “Ramalina farinacea (L.) Ach.” است كه پيش‌تر تصويرش را منتشر كرده‌ام. خوشبختانه اين گونه در مقياس وسيع در جنگل‌هاي هيركاني و ارسباراني كشور هم (بر روي تنه و شاخه درختان) يافت مي‌شود. با بررسي ميزان ذرات آلاينده در پيكره‌ي اين گلسنگ‌ در مناطق مختلف و تجزيه و تحليل داده‌هاي به‌دست آمده، مي‌توان تشخيص داد كه اولاً ميزان آلودگي در كدام مناطق بيشتر است و ثانياً منشأ آلودگي كجاست، همچنين مي‌توان با اين بررسي‌ها مشخص كرد كه فعاليت‌هاي صنعتي تا چه شعاعي مي‌توانند باعث آلودگي محيط زيست شوند. براي مثال فلزات واناديوم و نيكل كه از احتراق سوخت‌هاي فسيلي حاصل مي‌شوند، مي‌توانند شاخص‌هاي خوبي براي بررسي ميزان آلودگي ناشي از تردد خودروها، عملكرد نيروگاه‌ها و يا فعاليت‌هاي صنعتي در هر منطقه باشند.
گلسنگ‌ها به دليل داشتن توانايي فراوان در تجمع آلاينده‌هاي محيط زيست در خود، شناساگرهاي خوبي براي نشان دادن ميزان ذرات آلاينده‌اي همچون فلزات سنگين در هوا هستند و تنها با بررسي مواد آلاينده‌ي پيكره‌ي آنها مي‌توان ميزان آلودگي يك منطقه را به راحتي تخمين زد. (در واقع گلسنگ‌ها كانون‌هاي نمونه‌برداري از محيط زيست به منظور بررسي آلاينده‌هاي آن هستند). براي تشخيص ميزان آلاينده‌ها در پيكر گلسنگ‌ها امروزه از دو روش “ICPMS” يا”Inductively couple plasma emission spectrometry و “EPMA”يا “Electron probe micro analysis” استفاده مي‌شود، اين روش‌ها بسيار كارآمد و دقيق بوده و مقادير كم آلاينده‌ها در گلسنگ‌ها را مي‌توان با استفاده از آنها تشخيص داد.

براي مطالعه بيشتر:

-Purvis, W. 2000: Lichens, Smithsonian Institution Press. U. S. A. –Washington, D. C.

موافق(0)مخالف(0)

۷ Comments

  1. سلام محمد عزیز
    اول اینکه در حیرتم از این همه تلاش تو و اینکه در کورس خواندن همه ی آن جه که می نویسی، عقب می مانم.
    در مورد گل سنگ ها دو متلب در آرام کوه و هم چنین در سایت پاکوب www.pakoob.com منتشر شده که شاید پیش تر آن را دیده باشی. اما نکته این است که گل سنگ ها در لابه لای صخره ها و کوه های بلند هم می رویند که تنها کوه نوردان و سنگ نوردان از آن گذر می کنند و بنابراین اگر بشود کوه نوردان را با گل سنگ ها آشنا کرد به نظرم کارهای با ارزشی میشود انجام داد.
    متلب آرام کوه
    http://aramkuh.blogfa.com/post-127.aspx
    پاکوب
    http://wiki.pakoob.com/index.php/%DA%AF%D9%84_%D8%B3%D9%86%DA%AF_%D9%87%D8%A7

    موافق(0)مخالف(0)
  2. درود بر عباس ثابتیان عزیز ...
    ممنون از لطفت. پیشنهاد بسیار خوبی مطرح کرده اید. می کوشم تا برپایی یک کارگاه آموزشی را با کمک عباس محمدی و حضور آقایان دکتر معصومی و مهندس صفوی برای کوهنوردان عزیز پیگیری کنم.
    زنده و سرفراز باشید.

    موافق(0)مخالف(0)
  3. مسعود

    خیلی خوشحالم که جواب سوال قبلی ام را اینجا گرفتم.

    پاسخ:

    من هم از داشتن خوانندگان پیگیری چون شما بسیار خوشحالم.
    درود ...

    موافق(0)مخالف(0)
  4. پارسا لیلاز

    دکتر جان ،من این پژوهشگران رو که میبینم فکر میکنم جام جای درستی نیست!چون دلم میخواست به جای چیزی که الان هستم محقق بودم تو رشته خودم.

    پاسخ:

    هنوز هم دیر نشده پارسا جان. می توانی یک پژوهش گر کارآمد در حوزه انفورماتیک باشی.
    درود.

    موافق(0)مخالف(0)
  5. درویش عزیز درود بر تو و وبلاگ پربارت
    از توجه زیادی که به گلسنگ ها داری بسیار خوشحالم و همچنین از اینکه اونهارو به خوبی به مخاطبینت معرفی کردی بسیار خرسندم الان میتونم بگم که مخاطبینت کلملا با این مخلوقات خداوند آشنا هستند.
    از تعریف هایی که از پروفسور معصومی و حقیر در نوشته هات داشتی هم بسیار سپاسگزارم ولی انصافا ما اینقدر هم که تو گفتی تعریفی نیستیم!
    با آرزوی بهترینها برای تو-بدرود

    موافق(0)مخالف(0)
  6. درویش عزیز درود بر تو و وبلاگ پربارت
    از توجه زیادی که به گلسنگ ها داری بسیار خوشحالم و همچنین از اینکه اونهارو به خوبی به مخاطبینت معرفی کردی بسیار خرسندم الان میتونم بگم که مخاطبینت کاملا با این مخلوقات خداوند آشنا هستند.
    از تعریف هایی که از پروفسور معصومی و حقیر در نوشته هات داشتی هم بسیار سپاسگزارم ولی انصافا ما اینقدر هم که تو گفتی تعریفی نیستیم!
    با آرزوی بهترینها برای تو-بدرود

    موافق(0)مخالف(0)
  7. خیلی مخلصیم آقا رضا.

    موافق(0)مخالف(0)

دیدگاه خود را بیان کنید