از سری حیرت‌انگیزترین سدهای مخزنی جهان در خراسان جنوبی!

    تاکنون از همین قلم به سیاهه‌ای از سدهای شگفت‌انگیز ساخته شده در کشور اشاره شده است؛ سدهایی چون 15 خرداد قم، کریت طبس، گتوند خوزستان، شهید مدنی تبریز و … در یادداشت پیش‌رو هم به بهانه‌ی سفر اخیرم به دیار دوست‌داشتنی طلای سرخ (قاین)، کوشیده‌ام تا از یک سد شگفت‌انگیز دیگر و جانمایی حیرت‌آورش رونمایی کنم …

     در چهارمین روز از مهرماه 1392، فرصتی دست داد تا به همراه گروهی از فعالان محیط زیست در شهرستان قاین و فرمانده گارد حفاظت اداره کل محیط زیست استان خراسان جنوبی از برخی عرصه‌های طبیعی و محیط‌‌های آبی در محدوده‌ی شهرستان‌های قاین و زیرکوه بازدید کنم. منطقه حفاظت شده شاسکوه، حوضه آبخیز سد فرخی، کویر همت آباد و چند منطقه مرزی در مجاورت کشور افغانستان که زیستگاه هوبره به شمار می‌رود، از جمله مناطقی بود که بخت بازدید از آنها را یافتم.

نمایی از طول تاج سد فرخی - استان خراسان جنوبی

    یکی از این عرصه‌ها، سد خاکی فرخی بود که به دلیل استقرار در یک منطقه دشتی و کم‌ارتفاع در بالادست روستای فرخی (که در عکس مشخص است)، به ناچار طول تاج آن به 938 متر می‌رسید. سدی که هفت سال برای ساخت آن زمان صرف شده و در سال گذشته آبگیری شده بود. با این وجود، به دلیل عمق متوسط اندک دریاچه سد – که به نظر می‌رسد آشکارا از میزان تبخیر سالانه منطقه که به گفته‌ی همراهانم نزدیک به 4 هزار میلی‌متر است، کمتر است – تصور نمی‌کنم هرگز بتواند به بهره‌برداری واقعی برسد. افزون بر آن، ساخت چنین سدهایی که در مسیر آبراهه‌ی اصلی خود جنگل‌های طبیعی بیابانی را ایجاد می‌کنند و بسیاری از طول مسیر رودخانه را در زیر سطح و محفوظ از تابش خورشید طی می‌کنند، به شدت میزان انباشت طبیعی آب در سفره‌های آب زیرزمینی تهی‌شده منطقه را کاهش می‌دهد و در انتها با خشک‌تر کردن پایاب آبخیز، تولید یک چشمه گرد و خاک جدید در منطقه کرده و بدین‌ترتیب وخامت کانون‌های بحرانی فرسایش بادی در خراسان جنوبی را افزایش می‌دهد؛ استانی که هم‌اکنون هم چند سالی است که از بادهای 120 روزه‌ی مشهور سیستان متأثر شده و سال به سال بر میزان گسترش دامنه‌ی اثر این بادها در منطقه افزوده هم می‌شود.

روستای فرخی در پایین دست سد به همراه پوشش طبیعی بستر رودخانه که ممکن است از بین بروند

    تأمل‌برانگیزتر آن که اخیراً مسیر رودخانه فرخی به عنوان یکی از گنجینه‌های تنوع زیستی استان هم معرفی شده بود که البته معلوم نیست با خشک شدن این بستر راهبردی، چه بلایی بر سر این گنجینه خواهد آمد. هر چند که خیلی هم نامعلوم نیست! هست؟ همانگونه که بعید نیست مرد روستای فرخی در پایین دست سد فرخی هم به زودی متوجه تغییرات ناخوشایند محیطی ناشی از احداث این سد بشوند!
همچنین، بیم آن می‌رود تا چنین سدهایی، فاجعه‌ای شبیه سد حاجی‌آباد زیرکوه در مجاورت خویش بیافرینند؛ سدی که در همین آغاز تابستان امسال با ناپدیدشدن یکباره تمامی حجم مخزنش، هزاران قطعه ماهی را به کام مرگ کشید.

فاجعه مرگ ماهی ها در سد حاجی آباد خراسان جنوبی - تیرماه 1392

    به نظر می‌رسد، مزیت نسبی خراسان جنوبی، تلاش برای افزایش سطوح کشاورزی آن نیست و هرگز نباید اقدام به گسترش باغ‌های زرشک و مزارع زعفران و عناب آن کرد، چرا که هم‌اکنون هم این استان با افت تراز فاحش بیلان آب در اغلب دشت‌های خود به ویژه در منطقه قاین و زیرکوه روبروست و مطابق آمارهای موجود، هم‌اکنون بیش از 930 میلیون متر مکعب از آب‌های زیرزمینی استان توسط 2747 حلقه چاه، 4174 رشته کاریز و 1339 دهنه چشمه برداشت می‌شود که این میزان، دست‌کم 132 میلیون متر مکعب بیشتر از آبی است که سالانه در آبخوان‌های استان نفوذ می‌کند؛ وضعیتی که در صورت تداوم، می‌تواند امکان سکونت دایم در منطقه را برای همیشه از بین برده و با پدیدآمدن فرآیند نشست زمین، شاهد رخداد مهیب‌ترین مرحله از بیابان‌زایی باشیم. مرحله‌ای که همه می‌دانیم اگر به وقوع پیوندد، حتی با حذف عامل مخرب هم دیگر نمی‌توان ظرفیت گذشته آبخوان‌ها را به آن بازگرداند. بازگشت به دوران رؤیایی قاینات زمانی ممکن است که مردم منطقه جشن پلمپ آخرین حلقه چاه یعنی چاه شماره 2747 را برپا دارند و تنها متکی به کاریزها و چشمه‌های خود باشند؛ کاریزها و چشمه‌هایی که به دلیل فعالیت قاتل سنگدلی به نام چاه عمیق، هر روز دارد بر شمار دهنه‌ها و رشته‌های خشک‌شده‌اش افزوده می‌شود.

مخزن خشک شده سد حاجی آباد

    این درحالی است که استان خراسان جنوبی باید بر روی فرآوری زعفران و زرشک و عناب کارکرده و اجازه خام‌فروشی به تولیدکنندگان این محصولات را ندهد. این که همه‌ی دنیا کشور اسپانیا را به عنوان مهم‌ترین تولید کننده زعفران در جهان می‌شناسند، در حالی که عمده زعفران مورد نیاز این کشور از همین استان خراسان جنوبی تأمین می‌شود، ناشی از بضاعت اندک نرم‌افزاری این بخش است که حتی توانایی راه‌اندازی صنایع بسته‌بندی قابل رقابت و سردخانه‌های مجهز راهم ندارد. در عین حال، تقویت بوم‌گردی بیابانی و کویری، استحصال انرژی خورشیدی و بادی و تقویت میادین تجاری مرزی می‌تواند به رونق کسب و کاری پایدارتر با اقلیم منطقه بیانجامد. یادمان باشد که حضور قابل توجه حیوانات زیبا و نادری چون هوبره و قوچ اوریال می‌تواند نوع خاص و منحصر به فردی از توریسم را در زیرشاخه‌ی اکوتوریسم و نیز بوم‌گردی آموزشی، علمی و ترویجی در منطقه رونق ببخشد.

    دست آخر آن که

    سریال معرفی و شرح سدهای شگفت‌آور به قلم نگارنده همچنان در این صفحه ادامه خواهد داشت!

موافق(0)مخالف(0)

۶ Comments

  1. خراسانی

    آب مایه حیات است در استانی که ذخایر آب آن دچار مشکل اساسی است تنها گزینه مردم محلی کوچ به شهرهای بزرگ همانند تهران و مشهد است تا بتوانند از مواهب حیات بهره کافی ببرند.

    موافق(0)مخالف(0)
  2. سلام
    مدتی هست که به گفته دوستان وبلاگ تان را لینک کردم ممنونم بابت مطالب مفیدتون من هم بیرجندی ام واطلاعات شما راجب سدهای خراسان جنوبی منوشگفت زده کرد.

    موافق(0)مخالف(0)
  3. اسکندر گردمردی

    با سلام
    جناب درویش، میتوانید به فهرست بلندبالای سدهای شگفت انگیز، سد شورک خراسان شمالی را نیز بیافزایید. این سد از موقع بهره برداری تا کنون خشک بوده و معلوم نیست از کجا قرار است آبی به پشت دیواره ی آن سرازیر شود. جالب تر آنکه این سد آنقدر نم ندیده که بدنه اش ترک برداشته است. این سد سینه چاک همه سدهاست.محلی ها جکی ساخته اند که میگویند برای مراسم بهره برداری از این سد با تانکر پشت آن آب ریخته اند. الله اعلم. بیشتر شبیه جک است تا واقعیت. این سازه نماد اشتباههات مهندسی سازه ای منابع آب حوزه ی اترک است.

    موافق(0)مخالف(0)
  4. مه لقا کاشفی

    با سلام
    گویا قرار نیست پروزه های اسفبار سد سازی در این کشور پایانی داشته باشد . علیرغم نبود بودجه در بسیاری از برنامه های عمرانی اما تنور سدسازی همواره داغ بوده است.باید نامه ای به اقای چیت چیان بنویسیم و از ایشان بخواهیم که به طرح های انتقال اب و سد سازی ها خاتمه بدهندو برای چنین اقداماتی ارزیابی های واقعی داشته باشند.

    موافق(0)مخالف(0)
  5. احسان زندي اصفهان

    به نام خدا
    جناب آقاي مهندس درويش عزيز
    با سلام و احترام

    با توجه به انجام کار حرفه اي به مدت 5 سال و کسب تجربه در زمينه انتشار نتايج تحقيقات در ژورنالهاي معتبر ISI تصميم گرفتم در وبلاگم پستي رابا عنوان مقاله نويسي ISI به شرح ذيل قرار دهم. ممنون ميشم در صورت صلاحديد و هماهنگي آن با اهداف وبلاگ مهار بيابان زايي از طريق جنابعالي هم اطلاع رساني شود:

    علاقه مندان به انتشار نتایج تحقیقات خود در ژورنالهای معتبر بین المللی (ISI)و مورد تایید وزارت علوم، تحقیقات و فناوری می توانند جهت مشاوره در زمینه ترجمه تخصصی و نیز کسب اطلاعات در مورد نحوه مکاتبه، دریافت پذیرش و سرانجام چاپ مقاله، روزهای شنبه تا چهارشنبه از ساعت 17 تا 21 و روز پنج شنبه از ساعت 9 تا 13 با شماره 09133263722 تماس حاصل فرمایند و یا با آدرس ایمیل zandiesfahan@gmail.comمکاتبه فرمایند.
    ادرس وبلاگ:
    http://ezandiesfahan.blogfa.com/

    با احترام
    دکتر احسان زندی اصفهان
    عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

    موافق(0)مخالف(0)
  6. پژمان

    با سلام
    سد ساخته شده در كنار شهر ساروق در استان مركزي نيز خشك مي باشد و افراد محلي آبي در آن نديده اند. شهر ساروق در استان مركزي و چند كيلومتري شهر اراك قرار دارد.

    موافق(0)مخالف(0)

دیدگاه خود را بیان کنید