6 عامل ناپایدارکننده‌ی سرزمین (بیابان زایی) در ایران –17

    به نسبت شمارِ اندک نیروها و امکانات درگیر در حوزه‌ی پهناورِ سرزمین‌های متأثر از بیابان‌زایی، کمیت و کیفیت قابل توجه اقدامات انجام شده در هر دو بخش پژوهش و اجرا، دلالت بر سخت‌کوشی و هم‌کوشی کارشناسان و پژوهشگرانِ دو بخش یاد‌شده دارد. بیش از نیمی از عرصه‌های شنزار کشور (شش میلیون هکتار)، گستره‌ی عمل بخش اجرا در طول چهار دهه‌ی گذشته بوده و بخش پژوهشی نیز به رغمِ بضاعت بسیار محدودِ خویش با به اجرا درآوردن نزدیک به یکصد طرح پژوهشی، تقریباً در تمامی عرصه‌های کاری واحد اجرا، به انجام تحقیقاتی چند با هدف کاهش درصد ناکارآمدی اقدامات اجرایی مبادرت ورزیده است. با این وجود، به نظر میرسد که روند صعودی فرایندهای کاهنده‌ی کارایی سرزمین در کشور کماکان با شتابی قابل تأمل ادامه داشته و اقدامات انجام شده، از توانایی لازم برای بازدارندگی جریان بیابان‌زایی بی‌بهره بوده است. پاره‌ای از مهمترین مؤلفه‌هایی که در بروز شرایط پیش‌آمده مؤثر بوده‌اند، عبارتند از:

 نبود رهبری واحد و ناهماهنگی سازمان‌ها و نهادهای اجرایی کشور در امر مقابله با بیابان‌زایی (غلبه‌ی دید بخشی‌ و جزیره‌نگری در مقابله با بیابان‌زایی)
 نبود نظامی ضابطه‌مند و منسجم برای ارزشیابی و پایش طرح‌های به اجرا درآمده
 تأکید بیش از حد بر مدیریت سازه‌ای و باورِ غلو‌آمیزِ توان مهندسی در عملّیات مقابله با بیابان‌زایی
 غلبه‌ی نگرش مبتنی بر مدیریت بحران در مواجهه با بلایای طبیعی، به ویژه خشکسالی و سیل
 عدم شناخت دقیق استعدادها و حساسیت‌های سرزمین (نبود نقشه‌ی راه)
 عدم اعتنا به مزیت‌های طبیعی عرصه‌های کویری و بیابانی کشور
 گسترش برهنگی سطحی خاک و زوال تنوّع زیستی گیاهی و جانوری، به ویژه گونه‌های اندمیک سرزمین‌های خشک کشور
 عدم تبیین جایگاه و نقش مشارکت‌های مردمی درمدیریت و برنامه‌ریزی بخش
 نقش کاهنده‌ی مؤلفه‌های طبیعی، به ویژه اثرات متقابل خشکسالی و تغییر اقلیم بر پایداری سرزمین در مناطق بیابانی
 تشدید فرسایش، سیل‌خیزی، اُفت کمّی و کیفی اندوخته‌های آبی و شوری‌زایی
 اثرات دوگانه جمعیت در مهار یا تشدید بیابان‌زایی
 نبود آمایش سرزمین و تغییر کاربری غیر اصولی اراضی
  ضعف سامانه‌های پایش و ارزیابی فرآیندهای توسعه و تاثیر آن بر منابع طبیعی
 کمبود نیروی انسانی متخصص و کارامد در دستگاه‌های ذیربط و نامناسب بودن ترکیب نیروهای حفاظتی در عرصه های منابع طبیعی
 عدم اعمال مبانی حسابداری سبز در نظام ارزشگذاری کارکردهای غیرقابل تبادل عرصه‌های کویری و بیابانی

     چنین است که شاید بتوان مهمترین بحران‌ها، مؤلفه‌ها و خطرات ناپایدارکننده‌ی تعادل بوم‌شناختی را در داخل و خارج از قلمرو طبیعی کویرها و بیابان‌های کشور در شش حوزه‌ی زیر خلاصه کرد:

1- عدم شناخت دقیق استعدادها (ارزیابی منابع) و حساسیت‌های سرزمین (ناپایداری بوم سازگان های خشک)، به همراه عدم حاکمیت موازین اقتصاد بوم‌شناختی؛
2- غلبه‌ی تفکر سنتی رویکرد معیشتی به سرزمین به جای رویکرد آمایشی.
3- زوال تنوّع زیستی گیاهی و جانوری؛
4- عدم باور به مزیت‌های غیر رویشی بیابان‌های کشور؛
5- اثرات متقابل خشکسالی و تغییر اقلیم بر ناپایداری؛
6- تشدید فرسایش، سیل‌خیزی، اُفت کمّی و کیفی اندوخته‌های آبی و خاکی (شوری زایی و …).

    بنابراین، انتظار می‌رود برای مقابله با نشان‌زدهای بازدارنده و کاهنده‌ی این شش بحران، دست‌کم باید شش اولویت یا راهبرد اصلی اجرایی و پژوهشی و متعاقب آن، راهکارهای مربوطه را تعریف و معرفی کرد؛ دریافتی که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.