مرگ مشکوک پرندگان در دامنه‌های سبلان!

    سبلان، یکی از شاهکارهای نظام آفرینش در وطن است؛ سبلان با چکاد 4811 متری‌اش معروف به سلطان ساوالان و با برف‌چال‌ها و یخچال‌های دایمی‌اش – که عمری برابر با قدمت سبلان دارند – یکی از جاذبه‌های فریبنده‌ی طبیعت ایران زمین است. کافی است بدانیم که شمار رستنی‌هایی که در این کوهستان می‌زیند از 3 هزار گونه تجاوز می‌کند. عظمت این رقم هنگامی بیشتر نمایان می‌شود که یادمان بیاید تمامی گونه‌های گیاهی شناخته‌شده‌ی موجود در تمامی عرصه‌ی پهناور وطن از عدد 7600 تجاوز نمی‌کند! شاید از همین رو باشد که طبق مصوبه‌ی شماره 223 مورخ 21خرداد81 شورای‌عالی حفاظت محیط زیست، چکاد پرشکوه سبلان (سلطان ساوالان) از محدوده‌ی ارتفاع 3600 متر از سطح دریاهای آزاد و به وسعت 6879 هکتار به عنوان اثر طبیعی ملی معرفی و ثبت شده است. اما این کوهستان کم‌نظیر و آتشفشان خاموش، یکی ویژگی کم‌نظیر دیگر هم دارد؛ و آن وجود انرژی نهفته‌ی زمین‌گرمایی و چشمه‌های متعدد آب گرم است. مزیت ارزشمندی که سبب شده تا کارشناسان سانا در وزارت نیرو از سال 1374 مشغول پژوهش و بررسی و کاوش برای استحصال از این انرژی بی‌کران باشند تا بلکه نخستین نیروگاه زمین‌گرمایی کشور و خاورمیانه با قدرت تولیدی 100 مگاوات به بهره‌برداری برسد.

    باید دانست که اصولاً استان اردبیل به دلیل واقع شدن در نوار آتشفشانی پیلو کارترنر، یکی از مناطق مستعد برای استفاده از منابع انرژی ژنوترمال (زمین گرمایی) به شمار می‌رود. برای بررسی امکان استحصال این انرژی از منابع منطقه، در سال 1377 عملیات اجرایی ژئوفیزیکی سبلان توسط شرکت کینکستون مودیسون از کشور نیوزیلند، انجام شده و در نتیجه مخازن بخار قابل استخراج در بالای روستای دیزو- موئیل مشکین شهر به طرف منطقه توئوس در دامنه‌ی شرقی سبلان کشف شد. سپس عملیات حفاری چاه‌های اکتشافی با کمک کارشناسان شرکت‌های خارجی (از جمله ایسلندی‌ها و حالا هم فیلیپینی ها) و شرکت ملی نفت ایران با نظارت متخصصان ایرانی، به عمق 300 متر در بالای روستای موئیل به طرف سبلان انجام شد که در بهار سال جاری عملیات حفاری ششمین حلقه چاه توسعه‌ای هم آغاز شد. لازم به یادآوری است که نیروگاه‌های زمین‌گرمایی معمولاً در نواحی دارای سفره‌های آب زیر زمینی گرم و دی اکسید کربن زیاد احداث می‌شوند و بخار قابل دید خروجی از برج خنک کننده از دیر باز به این تصور دامن زده است که کیفیت هوا تحت تأ ثیر نامطلوب فعالیت یک نیروگاه زمین گرمایی است. اما مطالعات انجام شده خلاف آن را ثابت کرده و نشان داده که تأثیر تأسیسات زمین گرمایی بر کیفیت هوا در مقایسه با بسیاری از صنایع یا نیروگاه‌های سوخت فسیلی کم است.

    اینک یکی از هموطنان عزیزم که در این نیروگاه راهبردی و پیشرو مشغول انجام وظیفه است، خبرم کرد که متأسفانه چند روزی است شمار پرندگان یخ زده در اطراف نیروگاه افزایش یافته و هر روز مجبورند تا تعداد بیشتری لاشه‌ی این پرندگان را جمع‌آوری و از محوطه‌ی نیروگاه خارج کنند. وی با نگرانی از من پرسیده بود که دلیل مرگ این پرندگان چه می‌تواند باشد؟
    لابد می‌دانید که سالانه حدود سه میلیون پرنده با ظهور نخستین نشانه‌های آشنای پاییز، از مناطق سرد شمالی (سیبری و  دیگر نواحی سردسیر در آسیای مرکزی) به سوی جنوب گرم مهاجرت کرده و از استان اردبیل در غرب و گلستان در شرق دریای خزر وارد ایران می‌شوند. برخی از این پرندگان مهاجر از دو استان یادشده به عنوان دالان یا کریدور استفاده کرده تا خود را به مناطق گرمسیر‌تر در گاوخونی، هورالعظیم، بختگان، پریشان، گندمان، حله و … برسانند و برخی دیگر هم در مناطق پست‌تر همان دو استان زمستان را می‌گذرانند. در حقیقت، حدود سه چهارم این پرندگان در مسیر مهاجرت خود وارد استان اردبیل شده و در زیستگاه‌های آن به‌صورت موقت مانده و یا تمام فصل سرد را سپری می‌کنند.

    شایان ذکر آن که از مشهورترین پرندگان مهاجر می‌توان به پلیکان‌های خاکستری، اردک چشم طلایی، اردک تاج‌دار، غاز خاکستری، غاز، زنگوله‌بار، عروس، باقرقره، باکلان کوچک و لک لک سیاه اشاره کرد و از پرندگان بومی اردبیل باید از دراج، قرقاول، مرغابی، خوتکا، چنگر، قو، حواسیل، آنگوت و کاکایی یاد کرد. به طور کلی هم ‪ ۱۲۵‬گونه پرنده در استان اردبیل شناسایی شده‌اند که ‪ ۸۵‬گونه آن مهاجر هستند.
    اینک اما هنوز مشخص نیست که مرگ این پرندگان بیشتر مربوط به کدام یک از این دو دسته است و چرا؟ هرچند می‌توان نورافشانی شدید نیروگاه را در شب، سبب بروز اشتباه محاسباتی در پرندگان مهاجر دانست؛ نظیر رخدادی که در برخی دیگر از کلان‌شهر‌های دنیا نیز این سال‌ها – به خصوص – زیاد روی می‌دهد.

    در همین ارتباط صبح امروز با استاد عزیزم، اسماعیل کهرم به تبادل نظر پرداختم که ایشان ضمن تأکید بر اهمیت موضوع، قول داد که ماجرا را پیگیری کند. امیدوارم همکاران عزیزم در استان اردبیل هم این رخداد را پیگیری کرده و با بررسی دقیق چرایی آن، از احتمال تکرار تلخش در منطقه و یا نواحی دیگر کشور جلوگیری کنند.