دو و نیم میلیارد دلار خسارت سالانه خشکسالی در کشور!

همزمان با داغ شدن نگرانی‌های حاصل از رخداد یک خشکسالی بی‌سابقه، آن هم پس از یک سرما‌زدگی کم‌سابقه در زمستان 86، صبح چهارشنبه – 21 فروردین ماه 87 –  نشستی کارشناسی به منظور ارایه‌ی «برنامه‌ی راهبردی خشکسالی کشاورزی» توسط آقای دکتر بهرام ثقفیان و تیم همکاران‌شان در محل سازمان تحقیقات ترویج، آموزش و تحقیقات کشاورزی برگزار شد. آنچه می‌خوانید، روایت مصور و کوتاه نگارنده است از مهم‌ترین جستارهای مطرح‌شده در این نشست است؛ نشستی که علاوه بر دکتر پورهمت (معاون سازمان)، آقایان دکتر محمّد حسین مهدیان (مدیرکل دفتر بررسی و هماهنگی طرح‌های تحقیقاتی)، مهندس انوشیروان نجفی (مدیرکل دفتر نظارت و ارزشیابی)، دکتر کمالی، دکتر محمد هادی داودی (سرپرست مرکز تحقیقات حفاظت خاک و آبخیزداری)، دکتر احمد فاتحی مرج (رییس پایگاه ملّی خشکسالی)، دکتر نادر حیدری (مؤسسه تحقیقات فنی و مهندسی)، دکتر گودرز نجفیان (معاون بخش تحقیقات غلات مؤسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر)، مهندس بنی‌هاشمی (سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور) و نمایندگانی دیگر از مؤسسات مرتبط با موضوع حضور داشتند.

خشکسالی چیست؟
خشکسالی عبارت است از کمبود بارندگی نسبت به یک آستانه معین (میانگین) در یک برهه از زمان (چندین ماه تا چندین سال) که در این دوره نسبت تقاضا به عرضه آب برای مصارف مختلف محیطی و فعالیت‌های انسانی فزونی می‌گیرد. بنابراین، خشکسالی پدیده‌ای محیطی و بخشی جدایی‌ناپذیر از تغییرات اقلیمی است. این پدیده از ویژگی‌های اصلی و تکرار‌شونده‌ی اقلیم‌های مختلف به شمار می‌آید.

انواع خشکسالی
به طور کلی چهار نوع خشکسالی تاکنون تعریف شده است که عبارتند از:
1- خشکسالی هواشناسی: مهمترین و اصلی‌ترین نوع خشکسالی به شمار می‌آید. خشکسالی هواشناسی زمانی حادث می‌شود که میزان بارندگی در بازه زمانی معین کمتر از یک حد آستانه باشد.
2- خشکسالی کشاورزی: در اثر کاهش رطوبت خاک در دوره رشد و نمو گیاهان بوجود می‌آید.
3- خشکسالی هیدرولوژیکی: اگر رخداد خشکسالی هواشناسی ادامه پیدا کند، آنگاه می‌توان انتظار وقوع خشکسالی هیدرولوژیکی را داشت. خشکسالی هیدرولوژیکی حاصل کاهش منابع آب (اُفت سطح آب‌های زیرزمینی و رودخانه‌ها و خشک شدن چشمه‌ها و کاریز‌ها) در یک دوره زمانی معین است.
4- خشکسالی اقتصادی، اجتماعی: پس از یک دوره طولانی‌مدت خشکسالی هواشناسی و هیدرولوژیکی، اثرات اجتماعی- اقتصادی آن موجب کاهش تولیدات کشاورزی و مهاجرت‌های گسترده می‌شود.

ویژگی‌های رخداد خشکسالی در زیست‌محیط ایران
بر اثر رویداد خشکسالی‌های  پیاپی و بلند‌مدت آسیب‌های زیادی به اقتصاد کشور وارد می‌شود. این پدیده جزو بلایای طبیعی بوده و راهی برای جلوگیری از آن وجود ندارد، امّا می‌توان با اقداماتی از میزان خسارت‌های وارده کاست. خشکسالی هر ساله مناطقی از کشور را با شدت‌های شدید تا بسیار شدید در بر می‌گیرد. در دهه گذشته خشکسالی‌های شدید تا بسیار شدید موجب خسارات اقتصادی زیادی به ویژه در بخش کشاورزی شده است.

خسارت‌های خشکسالی در ایران
خشکسالی در سالهای 79-1378 و 80-1379 هیجده استان کشور را دچار بحران آب کرد و سبب وارد‌آ‌مدن خسارات زیادی به بخش کشاورزی شد.
بیشترین شدت خشکسالی و میزان خسارت در استان‌های خراسان، فارس، کرمان و سیستان و بلوچستان روی داد.
بر اساس گزارش‌های منتشر شده، منابع ذخیره آبی کشور در سال 1380 تا 45 درصد نسبت به نرمال اقلیمی کاهش پیدا کرد.
خشک شدن دریاچه بزرگ هامون، کم آب شدن برخی دریاچه‌های دیگر و مرگ و میر آبزیان در این سال‌ها از پیامدهای زیست محیطی این خشکسالی در کشور بود.
میزان خسارت مالی ناشی از این دوره خشکسالی بر کشاورزی و دامپروری کشور بیش از 5/2 میلیارد دلار برآورد شده است.

چالش‌های فراراه
می‌توان گفت: ایران‌زمین به دلیل برخورداری از شرایط ویژه جغرافیایی و اقلیمی از مناطق مستعد بروز خشکسالی است و به همین علت پژوهش در زمینه جنبه‌های مختلف خشکسالی در کشور از اهمیت بسیاری برخوردار است.
– دو فرآیند تغییراقلیم و جهان‌گرمایی که کره زمین با آن روبرو شده است، فرکانس وقوع، شدت و گستره خشکسالی‌ها را در کشور تغییر خواهد داد.
– از سوی دیگر افزایش جمعیت در کنار افزایش رفاه اجتماعی نیاز به آب را در کشور افزایش خواهد داد.

چه می‌توان کرد؟
دست کم در کوتاه‌مدت می‌توان اقدامات زیر را سامان داد:
 ارتقاء و بهبود سامانه پایش و پیش‌بینی خشکسالی
 ایجاد هماهنگی تشکیلاتی در سطح معاونت‌های وزارت جهاد کشاورزی
 تعریف و اجرای برنامه‌های مقابله با خشکسالی در ابعاد مختلف کشاورزی
 ایجاد ارتباط با دستگاه‌ای خارج از وزارتخانه در زمینه خشکسالی
 تهیه شیوه‌نامه‌ی مقابله و کاهش اثرات خشکسالی در بخش‌های مختلف اجرایی
 بررسی و ارایه پیشنهادهای لازم برای مدیریت مصرف آب کشاورزی
 اجرای یک طرح پیشاهنگ مدیریت ریسک خشکسالی در یک حوضه آبخیز

تا بدین‌ترتیب با به تصویب‌رساندن سند خشکسالی فائو در وزارت جهاد کشاورزی، ایجاد هماهنگی فرابخشی و بین‌بخشی و به تصویب‌رساندن سند در دولت و آفرینش تشکیلات و اخذ اعتبارات برای اجرای سند، در افقی 5 ساله امیدوار بود.

آنچه که مسلم است، آقای دکتر ثقفیان و گروه همکاران‌شان (اسماعیل شریفی، طیب رضیئی، مجید حیدری‌زاده و احمد فاتحی مرج)، زحمات فراوانی را برای تبیین و آماده‌سازی این سند ارزشمند – که یکی از 82 سند راهبردی وزارت متبوع به شمار می‌آید – کشیده‌اند که شایان تقدیر است؛ با این وجود، چندین دریافت و پرسش توسط نگارنده مطرح شد. از آن جمله به نظر می‌رسد، آن گونه که بایسته است، سهم پژوهش‌های مرتبط با تعیین دقیق نقش فرآیندهای مرتبط با تغییر اقلیم و جهان‌گرمایی در پایداری اکولوژیک سرزمین، به خوبی مشخص نشده است. همچنین، روح حاکم بر این برنامه خود متأثر از آموزه‌های مدیریت بحران است تا مدیریت ریسک، نکته‌ی دیگر اینکه در این برنامه بیشتر مباحث مربوط به پایش و ارزیابی فرآیند خشکسالی مورد توجه قرار گرفته است، در صورتی که یکی از مشکلات کنونی ما این است که حتا اگر بدانیم قرار است شش ماه دیگر خشکسالی رخ دهد، عملاً هیچ برنامه و راهکار اجرایی برای مهار اثرات مخرب آن در بخش‌های گوناگون کشور نداریم. همچنین، علاوه بر خشکسالی، باید به دیگر ناهنجاری‌های اقلیمی کشور (ترسالی، سرمازدگی و گرمازدگی) که آنها نیز آثار تخریبی فراوانی بر بخش کشاورزی تحمیل می‌کنند، پرداخته شود.
در نهایت، اگر بتوان، نقشه‌ی آسیب‌پذیری پهنه‌های مختلف کشور را به خشکسالی تولید کرده و نشان دهیم که کدام نواحی ایران هستند که دچار کمترین تنش اقلیمی می‌شوند، می‌توان به ارتقاء پایداری سرزمین در ایران عزیزمان امیدوارتر بود.