وقتی که محیط زیست، محیط زیست را تحریم می‌کند! اما …

 
دوشنبه و سه‌شنبه گذشته (20 و 21 خرداد 87) به همراه جمع کثیری از پژوهشگران و علاقه‌مندان به حوزه محیط زیست، در تالار علامه امینی دانشگاه تهران حاضر شدم تا به مناسبت آیین‌های بزرگداشت هفته محیط زیست، در دوّمین کنفرانس ملّی روز جهانی محیط زیست شرکت کرده و به ارایه‌ی بخشی از نتایج مطالعات و پژوهش‌های خویش و همکاران عزیزم، محمّد سعید توکل و حمیدرضا عباسی در قالب دو مقاله بپردازم (عناوین مقاله‌ها عبارت بودند از: «رویکردی نوین به مدیریت پایدار آب در حوضه آبخیز مند – ص 48» و «طراحی محیطی و اهمیت آرایش منظر در حوزه بوم‌گردی – ص 191).

این کنفرانس به همت دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران و مرکز تحقیقات بسیج دانشجویی دانشکده تحصیلات تکمیلی محیط زیست و نیز با مشارکت شهرداری تهران، شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت (I.F.C.O)، شرکت سهامی ذوب‌آهن اصفهان، شرکت کنترل کیفیت هوا، سازمان ملّی مقاوم‌سازی، خانه محیط زیست تهران، شرکت بازرسی کیفیت و استاندارد ایران و چند سازمان دولتی، دانشجویی و مردم‌نهاد دیگر ساماندهی و برگزار شد. دکتر غلامرضا نبی بیدهندی، رییس دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران، ریاست این کنفرانس را برعهده داشت و دبیر علمی آن دکتر عبدالرضا کرباسی بود.
از مهمترین نقاط مثبت این کنفرانس باید به اطلاع‌رسانی شایسته آن و حضور جمع قابل‌توجهی از علاقه‌مندان در سطوح مختلف در این همایش علمی سبز اشاره کرد که هم نشان از علاقه‌مندی روزافزون مباحث زیست‌محیطی در بین جامعه‌ی تحصیل‌کرده‌ی کشور دارد و هم حکایت از توانمندی برگزارکنندگان این کنفرانس (از بین 819 مقاله ارسال شده به دبیرخانه همایش، 406 مقاله پذیرفته‌شده و چکیده‌ی آنها، همزمان با آغاز همایش در اختیار شرکت‌کنندگان قرار گرفت). جالب اینکه مشابه چنین استقبال کم‌نظیری را همین سه‌شنبه‌ی گذشته در مراسم روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی (28 خرداد) شاهد بودم که آشکارا نشان می‌داد تا چه اندازه  مردم، متخصصان و مسئولین نسبت به خطر بیابان‌زایی حساس شده‌اند.
امّا با وجود چنین استقبال کم‌نظیری، متأسفانه مدیریت ضعیف حاکم بر هر دو همایش، سبب بی‌نظمی‌های گسترده و تأخیرهای فراوان و جابجایی مکرر برنامه‌های از پیش اعلام شده گردید. به نحوی که هیچ یک از مسئولین تراز اوّل سازمان حفاظت محیط زیست در کنفرانس روز جهانی محیط زیست شرکت نکردند (موضوعی که مورد انتقاد شدید رییس کنفرانس در سخنرانی افتتاحیه هم قرار گرفت) و افزون بر آن جای بسیاری از اساتید نام‌آور این حوزه، همچون دکتر مخدوم و دکتر یاوری در این همایش خالی بود. در عوض ریاست سازمان حفاظت محیط زیست در 28 خرداد خود و همسرش را به مراسمی در مرکز آموزش کلاک رساند و در آن به ایراد سخن پرداخت، که حتا وزیر مربوطه (یعنی آقای اسکندری) در آن شرکت نکرد! همانگونه که وزیر نیرو نیز به جای خود، معاونش (دکتر زرگر) را راهی این مراسم کرد. البته در مراسم دوّم، تقریباً تمامی اساتید ممتاز و شاخص حوزه‌ی بیابان، حتا آنها که معمولاً گرفتاری‌های شغلی فراوانی دارند (همچون دکتر حسن احمدی و دکتر زهتابیان) حاضر بودند که البته به دلیل وجود بی‌نظمی‌های حاکم بر جلسه و عدم استقرار یک سامانه‌ی مطلوب شنیداری در تالار همایش، به حالت اعتراض مراسم را ترک کردند. حتا محمّد علی اینانلو که در هیبت مجری مراسم روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی ظاهر شده بود، از خطاب برخی از سخنرانان و نیز پوستر مراسم که اشاره به «روز جهانی بیابان‌زدایی» داشتند، گله‌مند بود و آن را آشکارا تذکر داد که بیابان هم یک اکوسیستم قابل احترام است و نباید برای انهدام و نابودی آن اقدام کرد. موضوع ساده‌ای که گویا هنوز پس از 40 سال از تأسیس نهادهای مرتبط، به گوش مسئولین این حوزه فرو نمی‌رود! اینانلو، حتا در اعتراض به وضعیت ناگوار صوتی سالن، اقدام به قطع کامل یکی از میکروفن‌ها کرد تا اصوات گوش‌خراش و ناهنجار ناشی از آن قطع شود!
البته در مراسم روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی، برای نخستین‌بار – و به پیشنهاد نگارنده و تأیید مهندس مقدسی – امکانات کشور در استحصال و مهار کارمایه (انرژی)‌های نو نیز در نمایشگاه جنب همایش در معرض دید بازدیدکنندگان قرار گرفت و علاوه بر نمایش اجاق‌های خورشیدی و پخت نان سنتی، بروشورهای مفیدی نیز به رایگان در بین حاضرین توزیع گردید. افزون بر آن، حضور رسانه‌ای خبرنگاران هم چشم‌گیر بود و جا در جا می‌توانستی عده‌ای را در حال مصاحبه گرفتن یا مصاحبه کردن ببینی. نکته‌ی مثبت دیگر، حضور چشمگیر تشکل‌های مردم‌نهاد بود که این مجال را یافتند تا در تالاری مستقل به بحث و تبادل نظر بپردازند.
به هرحال همان گونه که از آقای اسکندری به عنوان عالی‌ترین مقام وزارت جهاد کشاورزی انتظار می‌رود تا با حضور در چنین مناسبت‌هایی، عملاً پایبندی و علاقه‌ی خود را به مبانی منابع طبیعی و آموزه‌های مهار بیابان‌زایی نشان داده و زحمتکشان این حوزه را مورد تشویق و تقدیر قرار دهد (در همین جا به همکار عزیزم، دکتر محمّد خسروشاهی که برای دوّمین بار به عنوان محقق نمونه بخش بیابان برگزیده شد، تبریک می‌گویم)؛ از خانم جوادی و معاونین ایشان نیز انتظار می‌رفت که در کنفرانس روز جهانی محیط زیست شرکت می‌کردند.
تآمل‌برانگیز‌تر اینکه در طول سه سالی که از برگزاری این مراسم در دوره آقای اسکندری می‌گذرد، ایشان در دو دوره غیبت داشتند، در حالی که وزیر جهاد کشاورزی مطابق قانون مصوب مجلس شورای اسلامی، به عنوان نماینده‌ی تام‌الاختیار رییس‌جمهور، رییس کمیته‌ی عالی برنامه اقدام ملّی مقابله با بیابان‌زایی نیز هست، کمیته‌ای که از آغاز صدرات جناب اسکندری نمی‌دانم به کدام دلیل هیچ حرف و سخنی از آن به میان نمی‌آید و عملاً در محاق فرو رفته است!

در انتها نمی‌توانم به سخنرانی مستدل و ارزشمند دکتر علی محمّد نوریان، رییس سازمان هواشناسی کشور در دومین کنفرانس ملّی روز جهانی محیط زیست اشاره نکنم. سخنرانی زنهاردهنده‌ای با عنوان: «تغییر اقلیم، چالشی برای توسعه پایدار» که به سادگی و شفافیت هر چه تمام‌تر با زبان آماری نشان می‌داد: شمار پدیده‌های حدی (خشکی زیاد، بارندگی اندک، گرما و سرمای بی‌سابقه، سیل عظیم و …) در طول یکی دو دهه‌ی اخیر و متأثر از فرآیند جهان‌گرمایی (Global warming) و تغییر اقلیم در کشورمان رو به افزایش است و افزون بر آن دامنه‌ی تغییرات شبانه‌روزی دما (DRT) در اغلب ایستگاه‌های سینوپتیک و شهرهای ایران در حال کاهش است. رخداد نگران‌کننده‌ای که ژرفای آسیب‌پذیری محیط زیست ایران را آشکارا ثابت می‌کرد. نکته جالب دیگر تسلط کامل نوریان به محتوای مباحث علمی بود که ارایه می‌داد؛ نکته‌ی ظاهراً ساده‌ای که متأسفانه در اغلب مدیرانی در این سطح و بالاتر (معاون وزیر یا وزیر) نمی‌بینیم و آنها معمولاً به خواندن متن سخنرانی‌ای می‌پردازند که حتا در روخوانی آن هم با لکنت مواجه می‌شوند! که البته به دلیل رعایت پاره‌ای از ملاحظات امنیتی! از ذکر مصداق‌های آشکار آن معذور هستم.

یادم آمد یک پارادوکس دیگر را نیز گوشزد کنم! جناب نوریان، امسال نیز در مراسم روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی دعوت شده و قرار بود سخنرانی کند، امّا نه‌تنها خودش نیامد، بلکه معاون ایشان – دکتر کمالی – هم نیامد و این موضوع وقتی بر حاضرین آشکار شد که محمّدعلی اینانلو از وی برای قرار گرفتن در جایگاه و ارایه‌ی سخنرانی دعوت کرده بود! رخدادی که اوج هماهنگی و هارمونی حاکم بر مراسم را نشان می‌داد. بی دلیل نبود که حتا نماینده فائو در ایران هم به جای خود، یکی از کارمندان ایرانی دفترش را فرستاده بود تا متنی را به این مناسبت و برای خودش از رو بخواند! چرا که در هنگامه‌ی روخوانی ایشان، تقریباً آن اندک افرادی که هنوز باقیمانده و تالار همایش را ترک نکرده بودند، یا مشغول گپ زدن با یکدیگر بودند و یا در هوای مطبوع و خنک تالار چرت می‌زدند!

مؤخره:
چرا برای مدیریت نوع ایرانی! تدارک برنامه‌های یک همایش یک یا دو روزه تا این حد دشوار است؟ چرا در ایران کمتر کسی به یاد دارد که همایشی در سر ساعت مقرر شروع شده باشد و برنامه‌های سخنرانی دقیقاً مطابق آنچه که از پیش اعلام شده بود، پیش رفته باشد. وقتی که نمی‌توانیم برای یک روز برنامه‌ریزی کنیم، چگونه است که ادعا داریم می‌توانیم برای دوره‌های پنج‌ساله و 20 ساله برنامه‌ریزی نماییم؟!

مؤخره 2:
نگارنده در طول هفته گذشته، دست‌کم در چند همایش و گردهمایی و سخنرانی شرکت کرد که علاوه بر دو مورد یاد شده باید به همایش روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی در اهواز (26 خرداد)، همایش تجلیل از برترین‌های رسانه در حوزه محیط زیست (23 خرداد)، نشست چاره‌جویی خشکسالی در سازمان نظام مهندسی کشاورزی استان تهران (21 خرداد) و یکی دو نشست دیگر اشاره کرد که هیچ یک از آنها در سر ساعت مقرر شروع نشد و بسیاری از کسانی که مقرر بود در آن شرکت کنند، حاضر نشدند!