روز جهانی بدون سم را در هوای سمی تهران گرامی داشتیم!

آوریل ٢٠٠٦

شرکت های فرا ملیتی بر موجودات زنده چنگ انداخته اند
حیات برروی کره خاکی در خطر ماجراجوئی «علمی» سوداگران

دولت فرانسه از مجلس این کشور خواسته است تا به صورت دو فوریتی طرح قانون مربوط به ارگانیسم های از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته * را در دستور کار خود قرار دهد. به این ترتیب در جهت درخواست کمیسیون اروپا و شرکت های صنعتی ـ ژنتیکی عمل می کند که انتظار دارند تصویب این لایحه راهگشای آن ها باشد. معذلک شناخت کافی علمی در مورد خطرات زیست محیطی ناشی از کشت چنین ارگانیسم هایی در مزارع هنوز بسیار ناکافی است ـ آنچه تا کنون روشن گشته نیز بسیار نگران کننده است. به علاوه فوائد مورد ادعای اینگونه گیاهان تغییر یافته از لحاظ ژنتیکی به هیچ وجه به اثبات نرسیده و تنها مزیت ثابت شده آنها سود رسانی صنعتی شان می باشد. هر چند افکار عمومی با دستکاری های ژنتیکی ای که کاملا تحت کنترل نباشد مخالف است، دولت های شمال و جنوب زنجیره تولیدات کشاورزی و ورای آن، مجموعه موجودات زنده و چندگانگی طبیعی را پیرو منافع مشتی شرکت چند ملیتی می سازند. البته مقاومت ها نیز سازماندهی می شود.

«ارگانیسم های از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته » به گیاهان ، حیوانات یا موجودات تک سلولی ای اطلاق می شود که یک یا چند ژن خارج از ژن های تشکیل دهنده شان بر آن ها افزوده شده باشد. هدف آن است که به میراث ژنتیکی این موجودات خصایص نوینی اضافه شود که شیوه های شناخته شده علمی و یا تحول طبیعی خود شان ، بروز آن ها را میسرنمی سازد. به عنوان مثال ، این غیر ممکن است که یکی از ژن های ماهی به طور طبیعی به مجموعه ژنهای توت فرنگی افزوده شود … می توان ارگانیسم های از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته را به سه دسته با خطرات و امتیازات متفاوت تقسیم کرد.

دسته اول ارگانیسم های تک سلولی از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته اند که در مخمرها کشت داده می شوند و اکثرا به مصرف دارویی می رسند (واکسن ، هورمون …) هیچ کس با این شیوه مخالف نیست چرا که عملکردی موثر دارد (کارایی ثابت شده) و احاطه کامل بر آن وجود دارد (خطرات احتمالی قابل قبول). از میان ارگانیسم های تجاری از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته این ها از همه «موجه» ترند. به همین دلیل هم برای جلب اعتماد و رد گم کردن، تبلیغات در مورد ارگانیسم های از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته، معمولا این دسته را بیشتر به نمایش می گذارد.

دسته دوم گیاهان یا حیواناتی هستند که از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته اند تا به عنوان ابزار تحقیقاتی مورد استفاده قرار گیرند. آن ها استفاده علمی دارند و در اماکن ویژه بسته و مورد محافظت اکید نگهداری می شوند. همچون دسته اول آنها نیز نسبتا در جامعه پذیرفته شده اند (البته به غیر از نزد مخالفین تجربیات علمی بر روی حیوانات).

بالاخره ، از ده سال پیش مسئله گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته مطرح است که ازنقطه نظر کشاورزی ـ غذایی و صنعتی دارای اهمیت می باشند. آن ها در مزارع کشت می شوند و سپس اکثرا توسط دام ها و حیوانات یا انسان ها مورد استفاده قرار می گیرند. این دسته از گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته مشکلات بی شماری به همراه می آورند که در مورد دو دسته بالا مطرح نمی باشد : امنیت زیست محیطی، چند گانگی زیستی، بهداشت و اقتصاد روستایی. مشکلات مشابهی دررابطه با حیوانات از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته (ماهی ها، پستانداران) نیز، چنانچه در طبیعت رها شوند مطرح خواهد شد. در مجادلاتی که از دهسال پیش در این رابطه مطرح است و حول طرح قانونی ای که به مجلس فرانسه ارائه می شود نیز به اوج خواهد رسید ، تنها گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته زیر علامت سوال می روند .

تغییرات ژنتیکی که به اشتباه به مثابه «احاطه» انسان بر موجودات زنده معرفی می شوند، در واقع نوعی تجربیات تصادفی و تقریبی (١) می باشند. هنوز درمان ژنتیکی نتوانسته است بیماران را شفا دهد و حیوانات از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته غالبا یا معلول یا دارای کاستی می باشند (عقیم ، مبتلا به مرض قند ویا دارای شکلی ناموزون) که الزاما نیز به طور مستقیم مربوط به ژن وارد شده به ارگانیسم ژنتیکی آن ها نمی باشد. همین امر علی رغم همه سخنان پر مدعا، بیانگر نا منسجم بودن دانسته های کنونی ماست. کلاهبرداری بزرگ و پر خطر در این امر، که ادعا دارد در جهت «احاطه بشر بر طبیعت» حرکت می کند، دقیقا درعدم احاطه بر کارهای انجام شده دلالت دارد.

امید دست یابی به سود های کلان

میل به خلق موجودات تخیلی از طریق آمیختن ارگانیسم های ژنتیکی، ناشی از امید دستیابی به سود های کلان برای صنایع بیوتکنولوژیک است و بر نوعی ساده کردن نقش ژن ها تکیه دارد : گویا ارگانیسم ژنتیکی «کتاب زندگی» یا «برنامه موجود زنده است » و هر ژن به صورت مکانیکی منتسب به یک نوع پروتیئن می باشد… همه این مفاهیم ساده انگارانه توسط تحقیقات پایه، ازجمله اکتشافات زیر، نادرست تشخیص داده شده است : چند ژن می توانند از تجزیه یک نوع پروتیئن ناشی شوند، ارگانیسم یک پروتیئن به عوامل خارج ازساختار ژنتیکی نیز بستگی دارد و همچنین این امر که به دلیل فعل و انفعالات بین ژن مهمان و مجموعه ژن های میزبان، یک ارگانیسم از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته، می تواند مشخصاتی غیر قابل پیش بینی از خود بروز دهد.

همه این پدیده ها مشاهده گشته اما هنوز عمدتا درک و مطلقا «احاطه» نشده اند (٢). به این ترتیب تحولات به وجودآمده در یک گیاه از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته اکثرا باآنچه انتظار داشتیم در آن بوجود آوریم متفاوت است و به همین دلیل است که مجوز های صادر شده برای کشت سلولی در واقع دارای امنیت مورد ادعا نمی باشند. از طرف دیگر ، تحقیقات اخیر استرالیایی ها (٣) نشان می دهد که ژن وارد شده در یک گیاه (مثلا نخود فرنگی) می تواند عناصر آلرژی زایی (٤) تولید کند که درگیاه مرجع (مثلا لوبیا) موجود نبوده است. با این حال، مطابق راهبرد های صدور مجوز اروپایی، این نخود فرنگی مسموم شده می تواند به راحتی به بازار آید. ما هنوز دقیقا دارای شناخت علمی لازم برای کشت و زرع فوری، انبوه و غیر قابل بازگشت گیاه های از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته نیستیم و چنین تحقیقاتی نباید در مزارع واقع در فضای باز انجام شود، مگر آن که طبیعت را یک لابراتوارعظیم در نظر گیریم !

در سال ١٩٦٥ پرفسور تورنوسل (دانشمند ماجراجوی سری کتاب های تصویری تن تن برای کودکان ـ م) می گفت : « من فکر می کنم گفتن این که ما تا ده سال دیگر قادریم در شن و ماسه ، نه تنها پرتقال های آبی رنگ (…) بلکه همه مواد لازم برای زندگی انسان (…) گندم ، (…) ، سیب زمینی را تولید کنیم ، سخنی بلند پروازانه نباشد » (٥). ٤٠ سال بعد ، پرفسور تورنوسل های کنونی ، نه تنها همین ناکجا آباد(اتوپی) ها را تبلیغ می کنند ، بلکه وارد مرحله عملی هم شده اند. هرچند به واقع این گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته که اکثرا از جانب مدافعانشان مطرح می شوند، عملا موجودیت حقیقی ندارند. گوجه فرنگی هایی که به منظور نگهداری طولانی درست شده بودند و جز اولین تولیدات تجاری گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته در سال ١٩٩٤ محسوب می شدند، سریعا به این علت که مزه آن ها باب طبع مصرف کنندگان آمریکایی نبود و به دلیل برخی اشکالات در برخورداری از مجوز رسمی ، از بازار جمع شدند (٦). برنج گلدن رایس که شبه ویتامین A تولید می کرد نیزبا شکست روبرو شد ، چرا که باید چندین کیلو از آن مصرف می شد تا مقدار کافی ویتامین جذب شود، گیاهان قادر به رشد در زمین های شور یا صحرایی نیز هنوز در مرحله وعده و وعید می باشند ، بالاخره هنوزهم تولید در حد کافی و در سطح تجاری «گیاه ـ داروها» که قرار بود صنایع دارویی را با حجم بالا و با محصولات گوناگون تامین کنند، میسر نشده است، به همان ترتیب از حیوانات از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته نیز دراین چارچوب خبری نیست.

اما گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته که در مساحتی بالغ بر ١٠٠ میلیون هکتار و عمدتا در ایالات متحده آمریکا کشت شده اند به کجا رسیده اند ؟ ٩٨ درصد آن ها گیاهانی هستند که خود بخود ماده سمی و آفت زدا تولید می کنند و یا می توانند سم پاشی های بالا را تحمل کرده و پوسیده نشوند. در هر دو حالت امکان دارد تاثیر مثبت اولیه پس از چند سال از بین رود ، چرا که آفات و حشرات و انگل هایی که به این ترتیب پس زده می شوند طی مدتی خود را با وضعیت جدید وقف می هند : انگل های متحول در مقابل سموم تولید شده مقاومت وعلف های هرزایستادگی می کنند (٧)، آنها نیزاز طریق انتخاب خود بخودی انواع مقاوم و یا با تغییرژنتیکی متحول می شوند. این خطر وجود دارد که همچون آنتی بیوتیک ها ( که در مقابل برخی باکتری ها دیگر موثر نیستند ـ م)، در مقابل انواع جدید آفات و انگل ها نیز مستاصل شویم، نتوانیم ضد آن ها را تولید کنیم.

به این ترتیب ، هم اکنون گیاهان وحشی ای وجود دارند که در مقابل تمام سم های موجود مقاومت می کنند. گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته به طور مستمر و از تمام اجزا خود مواد سمی انگل زدا تولید می کنند. لذا آن ها خیلی بیش از سموم مورد استفاده رایج سم منتشرمی کنند، تاثیرات این امر بالقوه می تواند برای محیط زیست، بویژه نرم تنان و پرندگان مخرب باشد. گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته ای که نوع ویژه ای از سموم آفت زدا را بهتر تحمل می کنند، تنها یک بار (به منظور صرفه جویی در نیروی کار) و آن هم بصورت انبوه( دو برابر یا بیشتر از حد معمول) سم پاشی می شوند، نتایج این عملکرد می تواند عناصر زیستی خاک ، مثل میکرو ارگانیسم ها ، کرم ها و غیره را برای همیشه نابود سازد.

وجود مقدار زیاد سم در گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته که به صورت خود بخودی و مستقل تولید می شود (انگل زدا ها) و یا سمومی که گیاه با آن آغشته می شود (آفت زدا ها) می تواند به مثابه خطری ویژه برای تغذیه دام و یا انسان محسوب گردد (٨). در حالی که اجبارا برچسبی بر روی بسته بندی محصولات غذایی ای که حاوی بیش از ٩.٠ درصد ارگانیسم های از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته می باشند وجود دارد ، دولت فرانسه اجبار در این مورد را برای محصولات بدست آمده از حیواناتی که این گونه گیاهان را مصرف کرده اند (گوشت، تخم مرغ، شیر…) لازم نمی داند. دولت حتی خود را ملزم نمی داند که مقرر سازد تا اطلاع رسانی به مردم در مورد نتایج آزمایشات سم شناسی در مورد گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته اجباری شود ، حال آنکه این امر جزئی از توصیه های اروپایی است. این سوال پیش می آید که احتمال دارداین مواد به باکتری های موجود در لوله گوارشی ما نیز منتقل شده باشند و مشخصات نوین ناشی از تغییر ژنتیکی، از جمله مقاومت در مقابل آنتی بیوتیک ها در آن ها بروز کند. علی رغم هشدار های بیشمار وطولانی مدت در این مورد ، طرح قانون حد اقل تا سال ٢٠٠٩ از وجود ژن های مقاوم در مقابل آنتی بیوتیک ها که ناشی از تغییرات ژنتیکی می باشند، سخن نمی راند.

به این بهانه که گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته تنها ادامه دهندگان راه متداول بهبود بخشیدن به انواع موجود ات زنده می باشد و این راه تا کنون بی مخاطره طی شده است، هیچکدام از این خطرات به صورت جدی بررسی نشده اند. این ادعا به معنی یکسان انگاشتن انتخاب طبیعی و چند گانه و تقاطع سنتی انواع ، با تولید موجودات تخیلی از طریق آمیختن انواع گوناگون و نا متجانس، تا حد آمیختن گیاه و حیوان، می باشد. این مغلطه تا حدی توجیه کننده فرضیه گستاخانه «معادل دانستن ذرات» می باشد که مطرح می کند که گیاه از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته از لحاظ ترکیبی با گیاه مادر که تغییری در آن صورت نگرفته تفاوتی ندارد، در حالیکه داخل کردن یک ژن خارجی می تواند برخی عملکرد های دیگر گیاه را نیز تغییر دهد.

توافق های نمایشی

در منطق کشاورزی انبوه، تولید گرا و شیمیایی ، ماموریت خیال پردازانه گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته، از بین بردن همه علف های هرز و همه آفات وانگل ها می باشد. به این ترتیب رفتار سنتی دهقانان که مصمم به حفظ کشت و زرع خود می باشند و در چارچوب نوعی « توافقنامه مسلح» با طبیعت به سر می برند نفی گشته و امحا و از بین بردن همه مزاحمین در دستور قرار می گیرد. دهقان می داند که مجموعه زنده ای که خود نیز بخشی از آن را تشکیل می دهد، بسیار پیچیده است و آگاهی ازاین مجموعه بسیار ناچیز تر از آن است که به خود اجازه دهد با دست زدن به کار های افراطی خطر بروز یک فاجعه را به جان بخرد. اگر هم دهقانانی در ماجرای کشت گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته در گیر می شوند ، به این دلیل است که خیال دارند در نیروی انسانی صرفه جویی کنند. البته حذف سم پاشی های متعدد، یا علف هرز چینی ها (با توسل به سم پاشی انبوه) کاری است فی النفسه بسیار قابل بحث خصوصا در کشور هایی مثل چین که بیکاری در بخش کشاورزی اسف بار است. یکی دیگر از دلایل رجوع برخی دهقانان به این نوع گیاهان ، این است که صاحبان صنایع امتیازات اولیه ای به این «پیشاهنگان ترقی» اعطا می کنند تا آن ها را بهتر به سمت چنین عملکرد هایی که به دشواری قابل بازگشت است بکشانند ووعده معجزه هایی از آن دست به آ ن ها می دهند که در آرژانتین دیدیم ویا در مورد سویا های کشت شده در برزیل (رجوع شود ه مقاله پییر لودویک ویلا در همین شماره).

در مجموع گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته تا آن جا که امروز می شناسیم ، یک حقه بازی عظیم تکنولوزیک است که نهاد ها و برخی پژوهشگران نیز بر آن دامن می زنند. بازار بزرگی در کار است : بازار بذر های از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته و دارای امتیاز ثبت شده که کشورزان مجبور به خرید آن ها با قیمت گزاف و الزام به تجدید سالیانه، خواهند بود، چرا که کاشت مجدد این دانه ها ممنوع است. … شرکت های چند ملیتی بیوتکنولوژی که به عرصه کار اصلی خود (شیمی) منابع گیاهی ( از طریق خرید تولید کنندگان بذر) را نیز افزوده اند بازار عظیمی را در نظر گرفته اند و در نظر دارند تنها منافع خود را بر تمام شئون تغذیه جهانی تحمیل سازند : انواع و اقسام تولیدات، داروهای گیاهی، شیوه های کشت و تجارت. از طرف دیگر این شیمیست ها ی فروشنده سوداگر گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته خیالشان از فروش سم انبوه نیز که اجبارا همراه موجود عجیب الخلقه ژنتیکی شان فروخته می شود ، راحت می باشد. اخیرا «کشت مولکولی» برای کاشتن گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته غیر غذایی، از جمله گیاهان دارویی یا مولد سوخت یا دارای مصارف صنعتی پیشنهاد شده است. این گیاهان «دوست داشتنی» اند اما هنوز کارایی خود را نشان نداده اند و بیشترنقش اسب تروایی برای پذیرفتن تکنولوژی ای که هیچ امتیازی برای مصرف کننده ندارد را ایفا می کنند. چرا که تولید این دارو ها از طریق سلولهای از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته اما کشت شده در فضای بسته ( و نه در مزارع) همواره میسر است.

برای مقابله با افکار عمومی ، دولت فرانسه به صورت دوره ای ، جلساتی به منظورتوافق های نمایشی و گاه حتی به صورت مجازی از طریق ایمیل ، سازمان دهی می کند تا ظاهری دموکراتیک به قضیه داده باشد (٩). حتی اگر گیاهان از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته در آینده بتوانند به کارآیی مورد ادعای کنونی برسند، باز هم قبل از دسترسی به نتایج مطلوب، کره زمین تبدیل به یک مزرعه بزرگ آزمایشات تجربی شده است. این همه سهل انگاری هزینه ایست که باید برای پاسخ به وضعیت اضطراری مورد ادعا پرداخت و دیدگاهی نسبت به ترقی که در عین حال لیبرال( قابل رقابت) و عقب مانده (علم گرایی ظاهری) است، آن را به ما تحمیل می کند، دیدگاهی که به نظر می رسد تا کنون معادل و مشابه تاریخی ای در زمینه علمی ـ فنی نداشته باشد. درست است که وحشتی که از الکتریسیته ایجاد شد ، مانع درخشیدن نور لامپ های برقی نگشت و ماشین بخار حتی اگر موجب نگرانی می شد، قطار را به جلو می راند. اما در این مورد، اگر میلیارد ها دلار در جهت استراتژی ای سرمایه گذاری شده که هنوز قابل اجرا بودن آن به ثبوت نرسیده ، به این دلیل است که منافع گروه های صنعتی ـ کشاورزی از توهمی تغذیه می شود که استراتژی انباشت و تسلط بر مواد غذایی جهانی ، از بذر گرفته تا فروشگاه های بزرگ ایجاد می کند و به عبودیت دهقانان می انجامد.