سدها، عامل افزایش میزان تبخیر در ایران و جهان

حدود 50 هزار سد در طول چند دهه‌ی گذشته توسط انسان در کره‌ی زمین ساخته شده است. شاید به جرأت بتوان گفت که کمتر سازه‌ی انسانی را بتوان با این بناهای عظیم سیمانی از منظر کمیت و کیفیت مقایسه کرد که توانسته باشد، اثراتی چنین بزرگ بر زیست‌بوم بر جای نهد. همان گونه که نویسنده‌ی رودهای خاموش نیز در فصل آغازین کتابش یادآوری کرده است، این حجم و جرم عظیم انسان‌ساز، سبب تغییر زاویه در محور زمین شده؛ رخدادی که به تنهایی کافی است تا شناسنامه‌ی اقلیمی سرزمین‌ها و سرنوشت آب‌شناختی (هیدرولوژیک) حوزه‌های آبخیز را تغییر دهد.

امّا افزون بر آن، احمد آل یاسین در همایش خشکسالی به یکی دیگر از عقوبت‌های سدسازی هم اشاره کرد: اینکه توقف آب و تشکیل دریاچه‌های مصنوعی در پشت دیواره‌های بتنی سدها، توانسته است تا برای نخستین‌بار نرخ تبخیر سالانه را از سطح خشکی‌های زمین افزایش دهد! کافی است به یاد آوریم که حجم آبی که هم‌اکنون در مخازن سدهای بزرگ جهان نگهداری می‌شود، پنج برابر حجم آب موجود در تمامی رودخانه‌های موجود در تمامی قاره‌های جهان است! یعنی بشر توانسته به مدد بهره‌مندی از دانش فنی خود بیش از 10 هزار کیلومتر مکعب آب را متوقف و ذخیره سازد و طبیعی است که توقف چنین حجم عظیمی از آب می‌تواند نرخ عمومی تبخیر را افزایش دهد. عاملی که اینک به عنوان یکی از مهمترین مؤلفه‌های تشدید خشکسالی در کشورهای جهان، به ویژه ممالکی که در مناطق خشک (drylands) واقع شده‌اند، از آن یاد می‌شود. به عنوان مثال، برآورد شده که از دریاچه‌ی سد کرخه، سالانه چیزی در حدود 400 میلیون مترمکعب آب (دو برابر گنجایش اسمی سد کرج) تبخیر می‌شود و به گفته‌ی فاطمه ظفرنژاد: «مجموع سدهای ساخته شده بین ۵ تا ۱۰ میلیارد مترمکعب بر میزان تبخیر سالانه کشور می‌افزایند.»

بنابراین، یک پندارینه‌ی علمی در حال حاضر این است که اگر شمار و وخامت رخداد خشکسالی در کشور و بسیاری از نقاط دیگر جهان در حال افزایش است، یکی از دلایل آن را باید در فشارهای انسانی در بخش سدسازی جستجو کرد! یعنی: همان عاملی که قرار بوده به کمک ساخت آن، از شدت خشکسالی در کشور بکاهیم!
خسارت بی‌سابقه‌ی 13 میلیارد دلاری خشکسالی – فقط به بخش کشاورزی – در سال جاری ، بهترین شاهد این مدعا در زیست محیط ایران است.