مهم‌ترین چالش‌های منابع طبیعی امروز ایران

    دوست و همکار عزیزم، سیّد ابوالفضل میرقاسمی، مدیرکل دفتر استعدادیابی و بهره‌برداری از اراضی سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور، اخیراً تحلیلی را به رشته‌ی تحریر درآورده که در آن با اشاره به مهم‌ترین چالش‌های حوزه‌ِ منابع طبیعی و محیط زیست کشور، پیشنهاد تشکیل وزارت منابع طبیعی را مطرح کرده است. از آنجا که ایشان یکی از کارشناسان باتجربه و دلسوز این حوزه به شمار آمده و نیز مدیر ملّی پروژه بین‌المللی “تقویت و انسجام سازمانی برای مدیریت یکپارچه منابع طبیعی” – GEF/MENARID Program in Iran by UNDP نیز هستند، توجه خوانندگان عزیز مهاربیابان‌زایی را به مرور دیدگاه‌های وی جلب می‌کنم.

    گفتنی آن که ایشان یادداشت خویش را پیش از انتخابات دهم ریاست جمهوری و با این عنوان نوشته‌اند:

چالش های منابع طبیعی و
انتظارات کارشناسان و دلسوزان منابع طبیعی و محیط زیست کشور
از رئیس جمهور منتخب دور دهم انتخابات ریاست جمهوری

    چکیده ( در خانه اگر کس است، یک حرف بس است)
   نقش و اهمیت منابع طبیعی و محیط زیست بر هیچ کس پوشیده نیست و با توجه به مفاهیم توسعه پایدار، این مواهب الهی، میراث گذشتگان ما نیست بلکه امانت نسل های بعدی در نزد ماست که می بایست بدرستی حفظ، توسعه و استفاده شوند. آموزه های گرانقدر دین اسلام و آخرین دستاوردهای علمی و فنی در زمینه مدیریت اصولی منابع و افزایش بهره وری حاکی از آن است که می بایست حداکثر تلاش جهت استفاده درست و اصولی از این منابع در راه رسیدن به اهداف متعالی و درست بعمل آید.
    بهره‌وری ترکیبی است از کارآئی و اثربخشی لذا در صورتی بهره‌وری در استفاده از منابع بالاست، که نه تنها از منابع موجود برای تأمین اهداف، استفاده درستی به عمل آید ( اثربخشی مطلوب ) بلکه از منابع به درستی استفاده شود ( کارآیی حداکثر ). بدیهی است توجه صرف به منافع کوتاه مدت، مقطعی و زود بازده و یا استفاده نادرست و شتابزده از این منابع، خلاف رویکرد توسعه پایدار و بهره برداری بهینه بوده و شعر معروف ” یکی بر سر شاخ، بُن می برید” را تداعی می نماید.
    خوشبختانه مسئولین نظام همه معتقد به دین مبین اسلام بوده و متعهد به تحقق آرمانهای انقلاب اسلامی و گسترش عدالت واقعی و رفع محرومیت از نیازمندان هستند و هیچگاه فرصت و بهانه ای به سودجویان و آزمندان جهت غارت انفال و منابع ذیقیمت طبیعی نخواهند داد زیرا بقول شیخ اجل، سعدی علیه الرحمه:

اگر ز باغ رعیت، مَلِک خورد سیبی     در آرند غلامان، درخت آن از بیخ

     از آنجایی که بیش از 80 درصد از عرصه کشور تحت پوشش اراضی ملی و دولتی (منابع طبیعی) است لذا حفظ، اصلاح، احیاء، توسعه و بهره برداری اصولی از این منابع، مدیریتی مستقل و توانمند را می طلبد. بدیهی است قرار گرفتن سازمان متولی حفظ این منابع ذیل بخش کشاورزی که خود مصرف کننده این منابع است و به گواهی تاریخ، همواره منابع طبیعی قربانی سیاستهای توسعه بخش کشاورزی بوده است، خالی از اشکال نبوده و با روح توسعه پایدار منابع طبیعی منافات دارد.

    با توجه به محدودیت های موجود در بخش منابع طبیعی و تخریب و خسارات عدیده وارده بدلیل بهره برداری بی رویه و یا نامناسب و از طرف دیگر شرایط خاص اقتصادی – اجتماعی کشور ایجاب می نماید تا به جای تحمیل فشارهای مضاعف بر بخش منابع طبیعی، در سایر بخشهای کشاورزی، صنعت، خدمات، اکوتوریسم و … سرمایه گذاری بیشتری صورت پذیرد. جای تاسف است که بعضاً بهره برداری های غیر اصولی و بیش از توان بوم‌شناختی (اکولوژیکی) عرصه ها، نه تنها سبب تخریب و اتلاف منابع ذیقیمت آب، خاک و پوشش گیاهی (تنوع زیستی) در بالادست حوضه های آبخیز می شود بلکه سبب اتلاف و تضییع سرمایه گذاریها در پایین دست می گردد که مثال بارز آن پر شدن مخازن سدها از رسوبات (کاهش عمر مفید آنها)، خسارات ناشی از سیل و زمین لغزش بر تاسیسات زیربنایی، راههای ارتباطی، مزارع کشاورزی و پرورش آبزیان، شهرها و آبادی‌ها و غیره و همچنین مشکلات عدیده زیست محیطی موجود است که به قول سهراب: آب را گل نکنیم …

1- اهمیت منابع طبیعی از دیدگاه قرآن مجید و احادیث
وجود آیات و روایات فراوان در اسلام در مورد اهمیت منابع طبیعی و محیط زیست، نشان از نقش و اهمیت آنها داشته و مسئولیت مردم و مسئولین نظام را در حفظ و نگهداری این مواهب الهی دوچندان می نماید که در ذیل به برخی از آنها اشاره میشود:

– وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ یَسْجُدَانِ (الرحمن – 6 )

– وَهُوَ الَّذِی أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَیْرَ مُتَشَابِهٍ کُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَلا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ (انعام ، ١٤١)

– أَوَلَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضَ کَانَتَا رَتْقًا فَفَتَقْنَاهُمَا وَجَعَلْنَا مِنَ الْمَاءِ کُلَّ شَیْءٍ حَیٍّ أَفَلا یُؤْمِنُونَ ( انبیأ٣٠)
پیامبر اکرم (ص):
* ” کسی که آب و خاک در اختیار داشته باشد و با وجود آن فقیر و تهیدست زندگی کند از رحمت الهی دور خواهد بود ”
* ” هر که درختی غرس کند تا به ثمر برسد ،‌ خدا عوض آن در بهشت درختی برای او غرس می فرماید.”
* ” هروقت عمر جهان به آخر رسیده ،‌ هرگاه قیامت بخواهد قیام کند و عالم بخواهد منقرض شود و در دست یکی از شما، نهال درختی باشد چنانچه بقدر کاشتن آن فرصت باشد، باید آن را بکارد و از فرصت باقیمانده استفاده نماید.”
از سوی دیگر رهبر معظم انقلاب اسلامی در خصوص منابع طبیعی فرمایشات و رهنمودهایی به شرح ذیل داشته اند:
– فرهنگ منابع طبیعی باید به معارف عمومی تبدیل شود.
– مسئله منابع طبیعی مسئله تجملاتی نیست، یک مسئله درجه دو نیست، بلکه مسئله حیاتی است.
– همه مردم کشور باید منابع طبیعی را بشناسند، مزایا، اهمیت و احکام فقهی آن را بدانند و به وظایف
 خود در قبال آن عمل نمایند .
– برای سرسبز نگه داشتن کشور بایستی نهضتی فراگیر بر پا شود.

از آنجایی که خداوند متعال، مسرفین و مبذرین را دوست نمی دارد لذا گاهی اوقات این نگرانی وجود دارد که مبادا خدای ناکرده، بعضاً ناسپاسی و ناشکری ما سبب از دست رفتن این نعمتها و مواهب الهی گشته و مسائل و مشکلاتی نظیر خشکسالی، تگرگ، سرمازدگی،سیل، فرسایش خاک، رسوب و …  حادث شوند.
(شکر نعمت ، نعمتت افزون کند             کفر نعمت، از کفت بیرون کند)

2- نقش و اهمیت منابع طبیعی در توسعه کشور

منابع طبیعی به عنوان بستر حیات و توسعه پایدار کشور، متعادل کننده اکوسیستم و پشتوانه بخش کشاورزی، دارای ارزشهای تجاری و غیرتجاری فراوانی است و نقش آن در کنترل هرز آبهای سطحی، تغذیه سفره های آب زیر زمینی، حفظ و تولید خاک نباتی، تولید اکسیژن، تلطیف هوا، پالایش گازهای سمی، تأمین غذا و پروتئین، تولید مواد دارویی و صنعتی، پناهگاه حیات وحش، تولید علوفه و چوب و … بر کسی پوشیده نیست.

علاوه بر قوانین دایمی (جاری) و خاص مرتبط با منابع طبیعی، اصول 45، 48 و50 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز در خصوص اهمیت جنگل ها و مراتع تأکیداتی دارند که برای مثال به اصل 50  اشاره می گردد:

 ” حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعد  باید در آن حیات اجتماعی رو به رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می گردد. از این رو فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست و تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند ممنوع است.”

تأکید سند توسعه منابع طبیعی در چشم انداز بیست ساله جمهوری اسلامی ایران که توسط مقام معظم رهبری تایید و ابلاغ گردیده است بر ” ایجاد عزم ملی در احیای منابع طبیعی تجدید شونده و توسعه پوشش گیاهی برای حفاظت و افزایش بهره‌وری مناسب و سرعت بخشیدن به روند تولید این منابع و ارتقاء بخشیدن به فرهنگ عمومی و جلب مشارکت مردم در این زمینه، سرلوحه و نقطه عطف لزوم توجه و اهتمام به منابع طبیعی کشور می باشد که مبنای تنظیم سیاستهای کلی برنامه پنج ساله آینده را تشکیل می دهد”.

منابع طبیعی برای همه نسلها در تمام عصرها خلق شده لذا حفظ این منابع برای نسلهای آینده باید هدفی بزرگ قلمداد شود. از آنجاییکه راهبردها و ابزارهای رسیدن به هر هدفی به مقیاس و تناسب هدف، طراحی و به کار گرفته می شود از این‌رو رسیدن به هدف بزرگی همچون، حفظ منابع طبیعی برای تمام نسلها و در همه عصرها، به توجه ویژه ای نیاز دارد.

همه موجودات زنده گیاهی و جانوری و در رأس آنها انسان به عنوان اشرف مخلوقات، از منافع حیاتی منابع طبیعی به طور مستقیم و غیرمستقیم بهره‌مند می باشند. ویژگی منحصر به فرد منابع طبیعی، محصور نبودن در مرزهای سیاسی و اجتماعی است لذا حفظ و توسعه پایدار آن مستلزم عزمی ملی و تلاشی فراگیر و شبانه روزی است با رعایت ضوابط فنی، مهندسی، حقوقی، قانونی، فرهنگی،  اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی در بهره برداری اصولی از منابع سرزمین.

برخی از فوائد  اقدامات چند منظوره طرحهای آبخیزداری، مرتعداری، جنگلداری و جنگل کاری:
1- – حفاظت آب و خاک و کنترل فرسایش خاک و رسوب
2- – کنترل و مهار سیلاب‌های ویرانگر
3- – جلوگیری از هدر رفت آبهای سطحی
4- – افزایش رطوبت خاک و تقویت پوشش گیاهی طبیعی
5- – تغذیه سفره های آب زیرزمینی، چشمه ها و قنوات
6- – بهبود و توسعه شرایط اقتصادی و اجتماعی آبخیز نشینان
7- – بهبود اشتغال در مناطق روستائی
8- – جلوگیری از مهاجرت بی رویه روستائیان

3- چالش‌های منابع طبیعی در ایران
ایران، کشوری است با اکوسیستم بسیار حساس و شکننده و از طرف دیگر با قابلیت های فراوان از نظر  تنوع اقلیمی و منابع طبیعی و انسانی. یکی از مشکلات اصلی موجود در زمینه حفاظت، صیانت و بهره برداری پایدار از منابع طبیعی (این مواهب الهی)، عدم وجود یک مدیریت جامع و هماهنگ در بین دستگاهها، مردم و دست اندرکاران مختلف میباشد.

روند تخریب منابع طبیعی در ایران از یک طرف به شرایط خاص طبیعی نظیر شرایط اقلیمی (اقلیم خشک و نیمه خشک ایران ) و ژئومرفولوژیکی (زمین شناسی و سازندهای حساس به فرسایش) و از طرف دیگر به افزایش جمعیت و نیاز روزافزون جوامع محلی به تامین مایحتاج خود مرتبط است ولی آنچه که این روند را تشدید کرده است. بعضاً سیاست‌ها و تصمیم‌گیری‌های نادرست و غیر اصولی بخش دولتی و همچنین از هم پاشیده شدن نظام مدیریتی سنتی حاکم (نظام ظالمانه و ناعادلانه ارباب و رعیتی) و عدم جایگزینی یک نظام مدیریتی اصولی بوده است، بخصوص در دو برهه از تاریخ ایران، یکی در زمان انقلاب سفید  که عرصه های جنگل و مرتع از دست خوانین و مردم خارج و در اختیار دولت قرار گرفت (ملی شدن جنگل‌ها و مراتع سبب ایجاد رقابت در تصاحب عرصه های ملی شد) و دیگری در زمان انقلاب شکوهمند اسلامی که تحولات سیاسی آن روز و ضرورت خود کفایی کشاورزی سبب شد که مردم عرصه های منابع طبیعی ملی را تصاحب نموده و به کشاورزی تبدیل نمایند (که متاسفانه، غالباٌ تبعات سوء فراوانی داشته است).

چالش‌های محیط زیستی:
* همه ساله میلیونها تن خاک با ارزش زراعی مورد فرسایش قرار گرفته و از بین می رود.
* سیلابهای شدید و مخرب، سرمایه های جانی و مالی و منابع زیست محیطی را همه ساله به خطر می اندازد
* افت شدید آبهای زیر زمینی به عنوان یک خطر جدی سرمایه های حیاتی کشور را تهدید می کند و این امر موجب:
* ناپایداری و کاهش تولیدات گیاهی و دامی در بخش کشاورزی ، جنگل‌ها و مراتع
* ایجاد شرایط نامناسب برای ادامه زندگی جانداران
* فشار مضاعف بر منابع تجدید ناپذیر
* کاهش منابع انرژی می شود.
 
اثرات زیست محیطی رسوبزدایی مخازن سدها درکوتاه مدت و دراز مدت:
* کاهش اکسیژن محلول رودخانه تا صفر درصد
* افزایش میزان مواد جامد معلق تا 900 گرم در لیتر
* مرگ میلیون‌ها قطعه ماهی براثر خفگی و گرفتگی آبشش ها 
* نابودی سایر موجودات آبزی و کف زی رودخانه
* تغییر بستر رودخانه از سنگی به شنی
* تغییرمصب رودخانه‌ها (به عنوان مثال، رودخانه سفید رود از غرب به شرق و طی20 سال، بیش از 3 کیلومتر  تغییر مکان داده است ) 

چالش‌ها در منابع آب و آبخیزداری
* توزیع نا یکنواخت زمانی و مکانی ریزشهای جوی
* دوره های طولانی خشکسالی و ترسالی
* افزایش شدت و تواتر سیلاب در حوضه های شهری
* آلودگی منابع آب و خاک و همچنین آلودگی گسترده رودخانه ها و تالاب ها
* افزایش شوری اراضی
* افت سطح آب زیرزمینی و بعضاً نشست اراضی بدلیل برداشت بی رویه از منابع آب چاهها
* هجوم آبهای شور و تلخ به منابع آب شیرین
* تلفا ت آب در شبکه‌های انتفا ل آب کشاورزی و شرب ( شبکه آب شهری)
* فرسایش خاک و رسوب و بیابان‌زایی و کاهش حاصلخیزی اراضی
* فقر، محرومیت و مهاجرت روستائیان به شهرها

کشور ایران به دلیل شرایط اقلیمی خاص خود، دارای منابع آبی محدودی است و علی‌القاعده می‌بایست بهره‌برداری بهینه از این منابع صورت پذیرد ( از 35 میلیون هکتار عرصه مستعد کشاورزی در سطح کشور فقط حدود 18 میلیون هکتار آن زیر کشت میباشد و در مابقی اراضی بدلیل کمبود آب، امکان توسعه کشاورزی وجود ندارد ). جای بسی تأسف است که متوسط راندمان آبیاری در کشور حدود 37 درصد است. عجیب تر آنکه بجای تلاش در جهت افزایش راندمان و بهره وری (در کلیه مراحل کاشت و داشت و برداشت و آبیاری و … )، زمزمه هایی وجود دارد که باز هم، سطح زیر کشت افزایش یابد!؟

اهم چالش‌ها در بخش ترویج منابع طبیعی :
* عدم وجود مدیریت یکپارچه و هماهنگ در عرصه های منابع طبیعی
* پائین بودن سطح تحصیلات بهره‌برداران روستایی و عشایری
* بالابودن هرم سنی بهره برداران
* عدم توجه به مسائل اجتماعی، اقتصادی بهره‌برداران در تهیه طرح‌ها و پروژه‌ها
* عدم تناسب برنامه ها با نیازهای بهره برداران
* کمبود مروج تخصصی
* کمبود ایستگاه های شاهد تحقیقی و ترویجی در عرصه های منابع طبیعی
* عدم ثبات و پایداری نیروهای ترویجی در سطح استان ها و شهرستان ها
* کاهش و یا متوقف شدن روند صعودی حمایت های دستگاه‌های دولتی از تعاونی‌ها و تشکل‌های اقتصادی
* پیوند و ارتباط ضعیف بین تحقیق ، ترویج و اجرا با بهره برداران

علل بوجود آمدن چالش‌ها :
1- پایین بودن فرهنگ عمومی منابع طبیعی
2- وضع نامناسب اقتصادی بهره برداران منابع طبیعی
3- نامناسب بودن نظام های بهره برداری و کارایی کم آنها
4- مسائل و مشکلات حقوقی و قانونی موجود
5- پائین بودن سطح فناوری در بخش منابع طبیعی
6- کافی نبودن مطالعات اجتماعی و اقتصادی در طرح ها و پروژه‌های منابع طبیعی
7- فقدان و کمبود اعتبارات در بخش تخصصی ترویج و مشارکت های مردمی
8- کم رنگ بودن تشکیلات ترویج در ساختار سازمانی با توجه به اهداف و برنامه ها
9- عدم وجود شناسنامه بهره برداران از جمله شناسنامه آموزشی
10-  نداشتن جایگاه مناسب مشارکت مردم در برنامه‌ریزی، اجرا و نظارت در پروژه‌ها 

4- اهداف و سیاست‌های بخش منابع طبیعی
سیاست‌های کلی منابع طبیعی (ابلاغی مقام معظم رهبری طی نامه شماره 76230/1 مورخ 3/11/1379 ) عبارتند از:
* ایجاد عزم ملی برای احیای منابع طبیعی تجدید شونده و توسعه ی پوشش گیاهی برای حفاظت و افزایش بهره وری مناسب و سرعت بخشیدن به روند تولید این منابع و ارتقاء بخشیدن به فرهنگ عمومی و جلب مشارکت مردم در این زمینه.

* شناسائی و حفاظت منابع آب و خاک و ذخائر ژنتیکی- جانوری و بالا بردن غنای حیاتی خاک‌ها و بهره‌برداری بهینه بر اساس استعداد منابع و حمایت موثر از سرمایه‌گذاری در آن.

* اصلاح نظام بهره برداری از منابع طبیعی و مهار عوامل ناپایداری این منابع و تلاش برای حفظ و توسعه ی آن.
* گسترش تحقیقات کاربردی و فن آوریهای زیست محیطی و ژنتیکی و اصلاح گونه های گیاهی و حیوانی متناسب با شرایط محیطی ایران و ایجاد پایگاههای اطلاعاتی و تقویت آموزش و نظام اطلاع رسانی.
5- منابع طبیعی و معاهدات بین المللی
چالش های عمده جهانی نظیر تغییر اقلیم، کمبود و بحران آب شیرین، بیابان زایی، تولید و مصرف انرژی، تولید مواد غذایی (امنیت غذایی)، کاهش ذخایر ژنتیکی (تنوع زیستی) و … سبب گشته تا معاهدات بین المللی متعددی بوجود آید که خوشبختانه ایران رسماً به عضویت اکثر آنها در آمده است.

دولت مکلف است در راستای تامین منافع مشترک منطقه ای و بین المللی در اجرای تعهدات کنوانسیون‌های تغییرات هوا و اقلیم، تنوع زیستی و مقابله با بیابان‌زایی موارد ذیل را اجرا نماید:

• بازنگری برنامه عمل مقابله با بیابان‌زایی و کاهش اثرات خشکسالی
• مشارکت در اجرای برنامه عمل تنوع زیستی و تغییر اقلیم
• کنترل کانونهای بیابانزای موثر در کشورهای همسایه،
• بهره مندی از منابع مالی و اعتباری موجود در جوامع بین المللی

خوشبختانه در بخش منابع طبیعی، دو مرجع ملی مهم (یکی در رابطه با مقابله با بیابان زایی و دیگری در خصوص جنگل ) وجود دارند و میتوانند پرچمدار حفاظت، احیاء، اصلاح و توسعه منابع طبیعی و تلاش در جهت کاهش خسارات ناشی از بلایای طبیعی باشند.

مرجع ملی مقابله با بیابان زایی (UNCCD NFP)

متاسفانه حدود 80 درصد اراضی جهان در معرض بیابان زایی Desertification)) بوده و مسئله تخریب سرزمین و کاهش حاصلخیزی آن بدلیل شرائط خاص طبیعی، رشد بی رویه جمعیت، بهره برداری غیر اصولی از منابع، تغییر اقلیم و …  امروزه به یک مسئله حاد جهانی تبدیل شده است و لذا نقش مرجع ملی مقابله با بیابان زایی (بیابان زدایی) در پیگیری امور بسیار حساس و حیاتی است. خوشبختانه “برنامه اقدام ملی مقابله با بیابان‌زایی و کاهش تبعات خشکسالی” با استفاده از مشاورین داخلی و خارجی و افراد صاحب نظر در سطح ملی و استانی و برگزاری کارگاه‌های تخصصی و جلسات مشورتی متعدد تهیه و حتی مجدداٌ مورد بازنگری قرار گرفته است (ویرایش دوم آن نیز چاپ شده است) ولی هنوز اقدام جدیی در جهت پیاده سازی آن نشده است که شاید به دلایل جامعیت و فرابخشی بودن این برنامه که با ادبیات برنامه ریزی کشور (بخشی نگری) منافات دارد.

مرجع ملی جنگل
 به دلیل نقش بسیار مهم جنگل‌ها در زندگی بشر، بیش از یک دهه است که مجامع بین المللی بدنبال تصویب کنوانسیون “”Forest Principle میباشند و تاکنون در این خصوص اجلاسهای متعددی برگزار گردیده است (نظیر کمیسیون جنگلداری فائو، مجمع جهانی جنگل(IPF, IFF, UNFF  و در حال حاضر سه برنامه مهم در دست تهیه و بررسی میباشد:
Forest Resource Assessment (FRA2010)  که توسط FAO پیگیری میشود
National Forest Plan (nfp)

Sustainable Forest Management (SFM)

که البته به منظور رسیدن به توسعه پایدار جنگل (SFM) می‌بایست معیارها و شاخص‌هایی تعیین گردند (Criteria & Indicators for SFM) که از جمع بندی نظرات کلیه کشورها و اندیشمندان بدست خواهد آمد.

6- پیشنهادات و انتظارات

مقابله با تخریب حوضه‌های آبخیز و عوامل ناپایدار کننده توسعه اجتماعی و اقتصادی آنها نیاز به یک عزم ملی دارد به طوری که مشارکت مستمر آحاد ملت را از مسئولین تا کلیه بهره برداران به همراه داشته و از این طریق بتوان سطح عملکرد اجرایی و اعمال مدیریت بر عرصه ها را حداقل از نقطه  نظر کنترل و توقف تخریب به حدود 5 برابر وضعیت فعلی ارتقاء داد تا امید داشت که در 20 سال آینده  روند تخریب به طور کامل کنترل گردد.

به منظور حفظ منابع طبیعی و محیط زیست و ارتقای شاخص‌های زیستی در راستای سیاست‌های کلی نظام جمهوری اسلامی ایران در امور منابع طبیعی موارد ذیل پیشنهاد میشود:

1- تقویت عزم ملی برای حفظ، احیاء، توسعه و بهره برداری پایدار از منابع طبیعی تجدید شونده بر مبنای اصول آمایش سرزمین

2- اشاعه فرهنگ منابع طبیعی و اخلاق زیست محیطی و ارتقای سطح آگاهی و تنویر افکار عمومی آحاد جامعه بر مبنای اصول توسعه پایدار با تاکید بر گروه‌های اثرگذار بر عرصه های منابع طبیعی

3- اصلاح نظام های بهره برداری از منابع طبیعی و مهار عوامل تخریب و ناپایداری منابع طبیعی

4- ایجاد صندوق عمران و توسعه منابع طبیعی و آبخیزداری به منظور توانمندسازی و تقویت بهره برداران و مجریان طرحهای منابع طبیعی و آبخیزداری در راستای مدیریت پایدار منابع طبیعی از طریق وضع عوارض واقعی صدور پروانه چرای سالیانه و اخذ بهره مالکانه ناشی از گیاهان دارویی و صنعتی و اخذ 3% حقوق دولتی  ناشی از بهره برداری معادن (موضوع ماده 14 قانون بهره برداری از معادن)، اخذ بهره مالکانه و هزینه‌های توسعه و احیاء (عملیات اجرایی) از بهره برداران مجاز از عرصه های منابع طبیعی و برخورد قاطع با بهره برداران غیر مجاز
5- تقویت و توسعه آموزش و ترویج منابع طبیعی و آبخیزداری بر مبنای دانش بومی و فناوری نوین و بهره مندی از مشارکت مردم
6- اعمال مدیریت هماهنگ، یکپارچه و نظام مند منابع طبیعی در سطح حوضه های آبخیز

7- تثبیت و قطعیت مالکیت دولت بر اراضی ملی و دولتی و بازنگری اجرای مقررات و قوانین مربوطه و رفع تداخلات و معارضات حقوقی و ثبتی حاصله

8- انجام هرگونه عملیات اجرایی اعم از اکتشاف ، حفاری و بهره برداری از معادن طبقه اول، دوم،‌ سوم و چهارم ، معادن شن و خاک و همچنین فعالیت و تمدید پروانه بهره برداری واقع در اراضی ملی با رعایت ضوابط زیست محیطی و منابع طبیعی و همچنین رعایت حقوق بهره برداران عرفی

9- اعمال مدیریت صحیح بهره بردارای از مراتع با رعایت زمان، مدت و ظرفیت مجاز بهره برداری از مراتع و تنظیم و اعمال تقویم کوچ عشایری و روستایی در سطح 86 میلیون هکتار

10- ایجاد مشاغل و معیشت های جایگزین در جهت کاهش جمعیت بهره برداران مرتعی با توسعه فعالیت‌های سازگار با حفظ منابع طبیعی نظیر باغداری، شیلات، صنایع کوچک، طبیعت گردی و …

11- توسعه عملیات استحصال و ذخیره نزولات آسمانی در مناطق خشک و نیمه خشک

12- تشکیل شورای عالی منابع طبیعی و آبخیزداری کشور به منظور ایجاد هماهنگی دستگاه‌های اجرایی جهت اجرای تعهدات در حوضه های آبخیز به عنوان واحد برنامه ریزی مناسب.

13- کنترل کانون‌‌های بحرانی فرسایش بادی و نیز بهره برداری از استعدادها و ظرفیت‌های اراضی بیابانی

14- افتتاح حساب‌های زیست محیطی به نحوی که ارزش‌های اقتصادی (کارکردهای بازاری و غیربازاری) منابع طبیعی و زیست محیطی را در درآمدهای خالص و ناخالص ملی لحاظ گردد

15- توانمندسازی ساختار مدیریت منابع طبیعی و محیط زیست کشور با عنایت به وظایف  حاکمیتی سازمان جنگل‌ها ،مراتع و آبخیزداری کشور و سازمان حفاظت محیط زیست از طریق تدوین قانون مالی- اداری خاص و تامین اعتبارات، تجهیزات و نیروی انسانی متخصص متناسب با وظایف آنها

16- معافیت سازمان جنگل‌ها،مراتع و آبخیزداری کشور و سازمان حفاظت محیط زیست از پرداخت هزینه های آیین دادرسی و کارشناسی در مراجع قضایی
17- تدوین و اجرایی برنامه های جامع حفاظت از منابع طبیعی و محیط زیست  و مبارزه با پدیده زمین خواری و قاچاق چوب و گونه های جانوری و فسیلها و نمونه های دوران‌های گذشته و  برخورد قانونی به موقع با متجاوزین و متصرفین اراضی ملی و دولتی با ایجاد واحدهای قضایی سیار ویژه منابع طبیعی و اجراییات آن.
18- مدیریت و احیای جنگل‌های طبیعی کشور از طریق ارتقای شاخص‌های اکولوژیکی (کیفی و کمی) در نواحی رویشی شمال (هیرکانی)، ارسباران، زاگرس، جنوب و ایرانی-تورانی

19- حمایت بیشتر از توسعه پارکهای جنگلی و جنگلداری شهری با همکاری بخشهای دولتی و غیردولتی

20 – تهیه نقشه کاداستر منابع طبیعی و سامانه های اطلاعاتی توصیفی زمین و ایجاد پایگاهها و داده های اطلاعاتی و تهیه نقشه های موضوعی استعدادیابی ، تعیین و حفظ کاربری عرصه های منابع طبیعی براساس توان اکولو‍‍ژیک و عدم انتقال قطعی اراضی مورد واگذاری به اشخاص حقیقی و حقوقی غیردولتی

21- مطالعه و اجرای عملیات آبخیزداری در حوضه آبخیز  سدهای در دست بهره برداری و در دست احداث و همچنین در حوضه های آبخیز خارج از سدها (داخلی- شهری- مرزی)

22- مطالعه و اجرای عملیات پخش سیلاب و تغذیه آبخوانها (آبخوانداری)

23- ساماندهی و بهره برداری بهینه از اراضی شیبدار تخریب یافته در چارچوب طرحهای مدیریت جامع حوضه آبخیز با تاکید بر اجرای عملیات تولید علوفه ، گیاهان دارویی و صنعتی و درختکاری

24- تامین سوخت فسیلی مورد نیاز جوامع محلی جنگل نشین ، عشایر، روستاها و عرصه های بیابانی

25- ایجاد ناوگان اطفای حریق و تجهیز یگان حفاظت از جنگل‌ها و مراتع و پیشگیری  و مقابله با حوادث پیش بینی نشده

26- ارتقای ضریب مشارکت پذیری مردم در جهت نیل به توسعه پایدار

در خاتمه ضمن اشاره به فرمایش گهربار امام علی (ع) در نهج البلاغه (حکمت 161) :
” کسی که استبداد در رأی داشته باشد هلاک میشود و کسی که با مردان بزرگ مشورت کند، در عقل و دانش آنان شریک میشود”  امید است با بذل توجه خاص به منابع طبیعی کشور و ایجاد انگیزه لازم برای انجام خدمات موثرتر و افزایش کارایی و بهره وری نیروی انسانی (این ثروت و سرمایه پایان ناپذیر)، بستر مناسب برای حل هر چه بیشتر مشکلات مردم ( این ولی نعمتان نظام ) و رشد و شکوفایی روز افزون کشور فراهم گردد (انشاء الله).