ویژگیهای پیکرشناختی و زمین شناسی مناطق بیابانی ایران – قسمت 6

2-1-2- زمین شناسی

     شناخت ویژگی‌های زمین شناسی مناطق بیابانی ایران که عمدتاً شامل رسوبات عهد حاضر یا کواترنری هستند‌، مستلزم آگاهی کلی تری از وضعیت زمین شناسی فلات ایران است‌. شکل گیری فلات ایران عمدتاً به دوران سوم زمین شناسی تعلق داشته و در این میان تشکیلات میوسن و پلیوسن نقش خاصی را در شکل گیری این فلات به عهده دارند‌. با تشکیل رسوبات و برون‌زدهای میوسن در فلات ایران در قریب به بیست میلیون سال قبل‌، تحولات زمین شناسی زیادی در این فلات به وقوع پیوسته است که از دیدگاه این برنامه فراهم شدن زمینه و بستر استقرار منابع طبیعی تجدید شونده در فلات ایران است‌. در هر جای این فلات که رسوبات میوسن و نهشته های آن تشکیل شده‌اند منابع آب و خاک تحت تأثیر رسوبات تبخیری قرار داشته و با املاح مختلف آمیخته هستند. به عبارت دیگر حضور گسترده رسوبات دوران سوم را برای منابع طبیعی تجدید شونده مناطق بیابانی، باید به عنوان عاملی محدودکننده مدنظر قرار داد. هر چند که از همین املاح می‌توان به عنوان مواد معدنی بهره‌برداری نمود‌. زمین شناسی، به طور غیر مستقیم در ایجاد بیابان‌ها نقش داشته و همراه با سایر عوامل همچون عوامل فرساینده و انتقال دهنده (آب و باد)، موجب بروز محدودیت‌هایی در سایر پیراسنجه‌‌های بوم‌شناختی از جمله خاک،ومنابع آب‌های سطحی و زیرزمینی … و پوشش گیاهی مناطق بیابانی می‌شوند.

     از آنجا که در این برنامه، مناطق بیابانی پایین‌تر از خط کنیک، یعنی دشت سرها و پلایاها به عنوان واحدهای برنامه‌ریزی در نظر گرفته شده‌است، بنابراین عمدتاً از واحدهای زمین شناسی دوران چهارم (کواترنر) بوجود آمده اند که از مواد ناپیوسته شامل انواع نهشته‌های رودخانه‌ای‌، مخروط افکنه ها و … تشکیل یافته‌اند‌. حساسیت‌های این مواد به فرسایش بخصوص فرسایش بادی و وجود نمک‌‌ها و املاح گچی، آهکی و نمک فراوان در آنها موجبات ایجاد مناطق بیابانی را فراهم می‌آورد‌. از آن گذشته هر چند مناطق کوهستانی از محدوده‌های مورد نظر این برنامه خارج است‌، ولی همواره با نفوذ رسوبات حاصل از تجزیه و تخریب فیزیکی و شیمیایی مواد زمین‌شناسی پیوسته و ناپیوسته آنها به همراه روان‌آب‌های آلوده به گچ و نمک‌، به ایجاد شرایط بیابانی کمک می‌کند. به طورکلی پیراسنجه زمین‌شناسی با شاخص‌هایی همچون‌، حساسیت مواد مادری بالادست به فرسایش آبی‌، شوری مواد حمل شده در اثر فرسایش آبی و حساسیت مواد ناپیوسته در مناطق رسوبگذاری نسبت به فرسایش بادی و نیز شیب و جهات جغرافیایی‌، در ایجاد بیابان‌ها دخالت دارند‌.

جدول ۳-۲

      3-1-2- پیکرشناسی زمین و رخساره‌های ژئومرفولوژیک

     مطالعات انجام شده در مناطق بیابانی کشور نشان می‌دهد که این مناطق از سه واحد ژئومرفولوژی کوهستان‌، دشت سر و پلایا یا چاله داخلی تشکیل گردیده است‌. با توجه به اینکه در این برنامه‌ راهبردی‌، رخساره‌های ژئومرفولوژی منبعث از واحدهای دشت‌سر و پلایا به عنوان واحدهای برنامه‌ریزی انتخاب شده‌اند‌، بنابراین از تعریف و درج خصوصیات واحد کوهستان خودداری و به ذکر خصوصیات واحدهای دشت سر و پلایا اکتفا می‌شود‌.

     واحد دشت‌سر در ژئومرفولوژی مناطق بیابانی از اهمیت شایان توجهی برخوردار بوده و سطح وسیعی از مناطق تحت مدیریت دفتر امور بیابان را به خود اختصاص داده است‌. دشت سرها باتوجه به شیب‌، وضعیت دانه‌بندی رسوبات و همچنین عمق رسوبات انباشته شده دارای سه تیپ دشت‌سر فرسایشی یا لخت‌، اپانداژ (یا پخش آب) و پوشیده (یا دشت) است‌. لازم به یادآوری است که نهشته‌های این واحد ژئومرفولوژی تماماً مربوط به دوره کواترنری هستند‌.

     واحد پلایا یکی دیگر از واحدهای ژئومرفولوژی مناطق بیابانی ایران  است که تیپ‌ها و رخساره‌های ژئومرفولوژی آن در این سند مدنظر قرار گرفته است‌. واحد پلایا در مناطق بیابانی ایران از تیپ‌های متعددی تشکیل شده است که از آن جمله می‌توان به تیپ جلگه رسی‌، تیپ مخروط افکنه‌، تیپ دشت ریگی‌، تیپ نبکا‌، تیپ کلوت و یاردانگ و تیپ کویر اشاره کرد‌. هریک از تیپ‌های ژئومرفولوژی اخیر، خود دارای خصوصیات متفاوت و متنوعی هستند که این واحدها و تیپ‌های مربوط به آنها اساس برنامه‌ریزی در مناطق بیابانی قرار گرفته است که در بخش‌های آینده نقشه و خصوصیات استخراج شده از مطالعات مربوط به مباحث ژئومرفولوژی در کشور ارایه خواهد شد.

     مساحت و پراکنش رخساره‌های ژئومرفولوژی پس از تعیین و تفکیک رخساره‌های ژئومرفولوی در استان‌های بیابانی و با رقومی کردن محدوده این رخساره‌ها‌؛ مساحت آنها به تفکیک استان‌های بیابانی و کل کشور تعیین گردید‌. مطالعات انجام شده در دفتر امور بیابان نشان می‌دهد که بیشترین سطح رخساره‌های ژئومرفولوژی کشور مربوط به دشت ریگی غیرفعال است که دارای وسعتی برابر 15304136 هکتار بوده که 6/26 درصد سطح کل رخساره‌های بیابانی کشور را شامل می‌شود‌. این رخساره ژئومرفولوژی از نظر اهمیت فعالیت‌‌های اجرایی مقابله با بیابان‌زایی از اهمیت بالایی برخوردار نبوده و بیشتر باید فعالیت‌‌های مدیریتی در آن انجام پذیرد‌.

مساحت رخساره های ژئومرفولوژی به تفکیک استانهای بیابانی کشور

     رخساره فرسایش آبراهه‌ای و مخروط افکنه دومین رخساره ژئومرفولوژی از نظر وسعت در کشور است که دارای مساحتی برابر 7278214 هکتار بوده و 6/12 درصد سطح کل رخساره‌های بیابانی کشور را شامل می‌شود‌. این رخساره ژئومرفولوژی عمدتاً قابلیت تولید روان‌آب را داشته و با مدیریت روان‌آب‌های موجود می‌توان نسبت به افزایش پوشش گیاهی در چنین مناطقی اقدام کرد‌.

     رخساره دشت ریگی فعال که منطقه برداشت محسوب می‌شود در کل کشور وسعتی برابر 6810162 هکتار داشته که 8/11 درصد سطح کل رخساره‌های بیابانی کشور را شامل می‌شود‌. این رخساره از اهمیت بسیار زیادی از نظر عملیات اجرایی برخوردار بوده و فعالیت‌‌های اجرایی مقابله با فرسایش بادی باید در این رخساره صورت پذیرد که به این مهم در برنامه‌ریزی توجه خاص شده است‌.

     رخساره اراضی زراعی تحت تأثیر فرسایش بادی در کل کشور مساحتی برابر 5600175 هکتار را به خود اختصاص داده‌اند که 7/9 درصد سطح کل رخساره‌های بیابانی کشور را شامل می‌شود‌. این رخساره از نظر فرسایش بادی دارای اهمیت قابل توجهی بوده و عملیات مقابله با فرسایش بادی در این رخساره باید با همکاری و مشارکت مردم صورت پذیرد که در این برنامه به آن توجه خاص مبذول شده است‌.

    رخساره اراضی کویر رسی یا دق رسی – نمکی در کل کشور دارای وسعتی برابر 5369399 هکتار است که 3/9 درصد سطح کل رخساره‌های بیابانی کشور را شامل
می‌شود‌. این رخساره پنجمین رخساره از نظر وسعت است‌.

     رخساره کویر نمکی و دریاچه نمکی دارای وسعتی برابر 3458137 هکتار است که 6 درصد سطح کل مناطق بیابانی کشور را به خود اختصاص داده است‌. این رخساره ششمین رخساره از نظر وسعت در کشور به شمار می‌رود‌. رخساره‌های تپه‌ها و پهنه‌های ماسه‌ای غیرفعال‌، مناطق مرطوب حاشیه پلایا و دریا‌، دشت رسی کربناته‌، تپه ها و پهنه های ماسه‌ای فعال‌، جنگل‌های بیابانی‌، دشت رسی (دق رسی)‌، دشت رسوبی شور‌، کلوت و کلوتک و مخروط افکنه پلایایی جمعاً دارای وسعتی برابر 13751827 هکتار بوده که 24 درصد سطح کل مناطق بیابانی کشور را شامل می‌شوند‌. این رخساره‌های ژئومرفولوژی بین 1 تا 5/4 درصد سطح کل رخساره‌های ژئومرفولوژی را به خود اختصاص داده اند‌.

نمودار ۱-۲

     در جدول شماره (3-2) مساحت رخساره‌های بیابانی به تفکیک استان‌های بیابانی و کل مناطق بیابانی کشور و درصد هر یک از رخساره‌ها نسبت به کل مساحت رخساره‌های بیابانی تفکیک شده در کشور ارایه گردیده است‌. همچنین در نمودار شماره (1-2) مساحت و درصد هر یک از رخساره‌های ژئومرفولوژی پانزده‌گانه تفکیک شده در کل کشور به تصویر کشیده شده است‌.