تمدن 9 هزار ساله‌ی سیلک در کاشان، سندی ارزشمند در مطالعات بیایان‌زایی

    هفته‌ی گذشته به منظور ارزیابی روند پیشرفت طرح ملّی خویش با عنوان: «تهیه‌ی نقشه‌ی حساسیت اراضی به بیابان‌زایی با استفاده از روش اصلاح شده فائو و یونپ در حوضه آبخیز دریاچه نمک» مهمان همکاران عزیزم در ایستگاه تحقیقات مناطق خشک شهرستان کاشان بودم. در جریان این مأموریت، فرصتی دست داد تا از تپه‌های 9 هزارساله و باستانی سیلک  (Sialk)‬ کاشان بازدید کرده و به مشاهده‌ی یافته‌های ارزشمند باستان‌شناسی در منطقه بپردازیم.

     یک نکته‌ی جالب که از طرف مسئول و راهنمای کهنسال این منطقه برای ما عنوان شد، ساخته شدن بنای عظیم زیگورات کاشان با استفاده از 2.5 میلیون قطعه خشت 40 کیلویی بوده است؛ خشت‌هایی که در آن از کاه و کلش فراوانی برای افزایش مقاومت و ایستایی آن استفاده شده است. به دیگر سخن، ساخت چنین بنای عظیمی با این حجم کم‌نظیر از کاه، گواه آبادانی و رونق بسیار زیاد کشت و کار و زراعت در 9 هزار سال پیش دارد؛ رونق و آبادی و سرسبزی‌ای که دیگر از آن خبری نیست!

     و در عوض این، ناهمواری‌های مواج ریگ‌بلند است که سکونتگاه‌های انسانی را به مبارزه می‌طلبد. افزون بر آن، سطح ایستابی سفره‌های آب زیرزمینی منطقه نیز به شدت کاهش یافته است. این در حالی است که بر بنیاد یافته‌های دیرین‌شناسان به سرپرستی دکتر کریشمن فرانسوی، دست‌کم دو رودخانه‌ی پرآب و دایمی از نزدیکی سیلک عبور می‌کرده است! شناسه‌هایی که نشان می‌دهند روند اُفت کارایی سرزمین مادری در طول 10 هزار سال گذشته چگونه بوده است.

خوانندگان گرامی مهاربیابان‌زایی، پیش‌تر از تجربه‌ی مشابه افلاطون در همین تارنما آگاه شده‌اند؛ تجربه‌ای که با افزایش غنای مطالعات دیرین‌شناسی و هم‌افزایی دانش‌های بین‌رشته‌ای می‌توان بر کیفیت و بهره‌مندی آن در زیست محیط وطن نیز افزود.

    اما چند حاشیه:
1- تماشای یکی از کهن‌ترین گردن‌آویزهای شناخته شده در جهان در موزه‌ی سیلک، حقیقتاً دریافت نابی را منتقل می‌کند؛ دریافتی که نشان می‌دهد: زنان ایرانی – دست‌کم در 5 هزار سال پیش هم – برای افزایش جذابیت‌های دیداری خویش از زیورآلات استفاده می‌کرده‌اند!
2- مسئول منطقه به ما گفت که تا سال 1378، این تپه‌ها فاقد هر نوع مراقبت و مدیریتی بوده‌اند؛ در حالی که بیش از 70 سال از نخستین‌کاوش‌های باستان‌شناسی در این منطقه می‌گذرد (دربیست و چهارم شهریور سال 1310 تپه‌های سیلک کاشان در سیاهه‌ی آثار ملّی ایران با شماره 38 به ثبت رسیده است). در حقیقت، تا همین چند سال پیش، تپه‌های سیلک جولانگاه موتورسواران و معتادان مواد مخدر بوده، به شکلی که در هنگام ساماندهی مجموعه‌ی حاضر و پاکسازی آن، بیش از 2500 سرنگ آلوده در منطقه کشف و منهدم شده است!
3- متأسفانه هنوز هم میزان مدیریت و کیفیت سرمایه‌گذاری برای حراست از این مجموعه‌ی بی‌نظیر، کافی نیست و به نظر می‌رسد برای جلوگیری از آسیب بیشتر این سازه‌ی عظیم خشت و گل از گزند فرآیندهای طبیعی، باید هر چه زودتر آن را مسقف کرد.

4- کشف یک شمایل از دو گاو که کره زمین را نگه داشته‌اند، یکی دیگر از نکات عجیب و حیرت‌انگیز کیفیت و غنای تمدن ایران باستان را در سرزمین مادری نشان می‌دهد.