نظری اجمالی بر مبانی قانونی حفاظت از آلودگی هوا – 4

به منظور مقابله با آلودگی هوای تهران مجموعه ای از قوانین ، مقررات ، مصوبات و ضوابط وجود دارد که در زیر اجمالا”به برخی از آنها اشاره می شود. هدف از طرح این مقوله بیان این واقعیت است که برای حل بخشی از مسأله آلودگی هوای تهران و دیگر شهرهای بزرگ کشور، دستگاه‌های اجرایی با نبود یا کمبود قوانین مواجه نیستند، بلکه در اینجا مشکل اصلی عدم اجرای دقیق قانون و کنار آمدن با مسائل موجود است .
در گام نخست باید به قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 3/ 2/ 1374 اشاره کردد (دفتر حقوقی و امور مجلس (1376) : مجموعه قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست ، سازمان حفاظت محیط زیست ، صص 27 – 19.). در ماده 1 از فصل اول این قانون چنین آمده است :
” جهت تحقق اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و به منظور پاکسازی و حفاظت هوا از آلودگی ها کلیه دستگاهها و موسسات و کلیه اشخاص حقیقی و حقوقی موظفند مقررات و سیاست های مقرر در این قانون را رعایت نمایند .”در ماده 2 به صراحت آمده است ” اقدام به هر عملی که موجبات آلودگی هوا را فراهم نماید ممنوع است .”
طبق ماده 3 ” منابع آلوده کننده هوا که تحت مقررات این قانون قرار دارند به سه دسته زیر طبقه بندی می شوند :
الف – وسایل نقلیه موتوری ،
ب – کارخانجات ، کارگاه‌ها و نیروگاه‌ها ،
ج – منابع تجاری و خانگی و متفرقه .”
قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا شامل شش فصل و سی و شش ماده می باشد . در ادامه فصل اول که در آن به طرح کلیات پرداخته شده است ، سایر فصول به شرح زیر می باشند :
فصل دوم – وسایل نقلیه موتوری ،
فصل سوم – کارخانجات و کارگاه‌ها و نیروگاه‌ها ،
فصل چهارم – منابع تجاری ، خانگی و متفرقه ،
فصل پنجم – مجازات ها ،
فصل ششم – مقررات مختلف .
در مراحل بعدی آیین نامه اجرایی تبصره ماده 6 قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 14 / 2 / 1367 هیئت وزیران که در سه فصل و 14 ماده تنظیم یافته است قابل ذکر است. در اینجا نیز در فصل اول به کلیات پرداخته شده و تعریف برخی مفاهیم، همچون محدوده ممنوعه تردد، ساعات ممنوعه تردد، وسایل نقلیه عمومی ارایه گردیده است . فصول بعدی فهرست وار به شرح زیر است:
فصل دوم – نحوه صدور مجوز تردد و چگونگی نظارت بر اجرای محدودیت ها ،
فصل سوم – ساماندهی حمل و نقل شهری .
در زمینه کنترل آلودگی هوای شهر تهران تعداد کثیری مصوبات هیئت وزیران و نیزشورای عالی محیط زیست وجود داردکه، ذکر برخی از آنها خالی از فایده نیست :
1 – تصویب نامه راجع به انتقال صنایع آلوده کننده و مزاحم محیط زیست تهران ، مصوب 13 / 3 / 1369 هیات وزیران ،
2 – بند 3 از مصوبه مورخ 23 / 4 / 1370 هیات وزیران در مورد ضوایط ورود خودروها و ماشین آلات که
می گوید :” خودروهای وارداتی از نظر آلودگی محیط زیست باید ضوابطی را که شورای عالی محیط زیست تصویب نموده یا می نماید ، دارا باشند.”
3 – طبق ردیف (د) بند 8 مصوبه مورخ 3 / 7 / 1370 هیات وزیران در مورد ضوابط ورود خودروها و ماشین آلات ” خودروهای وارداتی از نظر آلودگی محیط زیست باید ضوابطی را که شورای عالی محیط زیست تصویب نموده یا می نماید ، دارا باشند.”
4 – تصویب نامه در خصوص رعایت معیارها و ضوابط ساخت یا ورود انواع وسایل نقلیه بنزینی توسط کلیه وارد کنندگان و تولید کنندگان داخلی ، مصوب 24 / 1 / 1373 .
در این میان تبصره 82 از قانون برنامه پنجساله دوم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران مصوب 20 / 9 / 1373 بسیار قابل توجه است . زیرا در اینجا دولت خود ، خود را مکلف به مقابله با آلودگی هوا در شهرهای بزرگ ساخته است . در بند ب از تبصره 82 آمده است :
“دولت مکلف است در طول برنامه دوم نسبت به کاهش میزان آلودگی هوای تهران ، مشهد ، تبریز ، اهواز ، شیراز و اصفهان در حد استاندارد سازمان بهداشت جهانی اقدام نماید .آئین نامه اجرایی این تبصره توسط سازمان حفاظت محیط زیست و با همکاری دستگاههای ذیربط تهیه و به تصویب هیئت وزیران خواهد رسید. “در این بین می دانیم که ، دولت به این تکلیفی که خود برای خود تعیین نموده بود ، هرگز عمل نکرده و کیفیت هوای شهرهای یاد شده نه تنها به استانداردهای سازمان جهانی بهداشت نرسید ، که با گذشت سال ها افت بیشتری را نیز متحمل گردید. حد اقل آمار موجود در خصوص کیفیت هوای شهر تهران موید این افت و پسرفت شدید می باشند . در این رابطه در بخش بعدی نمونه هایی ارائه خواهد گردید.
علاوه بر موارد یاد شده باید به مصوبات شورای عالی محیط زیست که تحت نظارت مستقیم رییس جمهور قرار دارد ، نیز اشاره شود. مصوبه های شماره 103 ، 104 ، 134 ، 135 ، 136 ، 138 بند 2 تبصره های شماره 1 لغایت 5 ، بند3 تبصره های 1و2 جملگی در ارتباط با آلودگی هوا و چگونگی مقابله با آن می باشند .
سرانجام باید از ضوابط و استاندارهای محیط زیست یاد کرد. در این چارچوب نیزمجموعه ای وسیع از ضوابط و مقررات وجود دارد که به ندرت مورد توجه قرار گرفته و به همین سبب بازتاب وجودشان در بهکرد کیفیت هوای شهر ها مشاهده نمی شود .
در زمینه ضوابط و استانداردها می توان به موارد زیر اشاره کرد :
1- استانداردهای هوای پاک که سازمان حفاظت محیط زیست عینا” از سازمان جهانی بهداشت اقتباس نموده است (دفتر بررسی آلودگی هوا ( 1378) : ضوابط و استانداردهای زیست محیطی ، سازمان حفاظت محیط زیست ، ص ص 3- 2 ).
2 – حد مجاز خروجی از اگزوز خودروهای بنزینی در حال تردد،
3 – استاندارد گازهای خروجی از اگزوز خودروهای بنزینی سواری و وانت،
4 – استانداردهای خروجی از کارخانجات و کارگاه‌های صنعتی،
5 – استانداردهای هیدروکربن های منتشره از منابع آلوده کننده هوا ،
6 – ضوابط و معیارهای استقرار صنایع .
با توجه به موارد قانونی ذکر شده ، به نظر می رسد ، جهت انجام اقدامات قانونی برای مقابله با آلودگی هوا ، پشتوانه قانونی کافی وجود داشته باشد . نکته اخیر بدان معنا نیست که قوانین موجود کامل بوده و یا نیازی به اصلاحات و تجدید نظر ندارند . واقعیت اینست که قوانین موجود به ندرت به مورد اجرا گذارده شده اند و به همین سبب نقاط قوت و ضعف آنها چندان برملا نگردیده است . نکته مهم در اینجا عبارت است از اینکه ، در شرایط فقدان حاکمیت قانون ، می توان حاکمیت هرج و مرج را به عنوان یک واقعیت پذیرفت . ولی زمانی که قوانین وجود دارند و به آنها عمل نمی شود ، خواسته یا ناخواسته جامعه عملا” به سمت قانون شکنی سوق داده می شود و قوانین و مقررات اعتبار و اهمیت خود را از دست می دهند . در همین رابطه باید یاد آور شد ، زمانی که دولت در مفهوم جامع آن ، به عنوان قانون شکن وارد عمل می شود ، از بخش خصوصی نمی توان توقع و انتظاری بیش از عملکرد دستگاه‌های دولتی داشت .

ادامه دارد …

در همین باره:
– آلودگی هوای پنج کلان شهر ایران ؛ پرونده ای که هنوز روی میز مانده است!
– موضوع آلودگی هوا در نظام برنامه ریزی کشور – 2
– برنامه هایی که خارج از نظام ملی برنامه ریزی تهیه و تدوین گردیده اند – 3