پهنه‌های شش گانه تحت حفاظت واجد کدام ویژگی‌ها باید باشند؟ – 10

در دهمین بخش از جستار ارزشمندی که توسط کامبیز بهرام‌سلطانی گشوده شده است، به موضوع تقسیم‌بندی اتحادیه جهانی حفاظت و طبقات شش گانه‌ی آن پرداخته می‌شود. وی در بخشی از نوشتار خویش به صراحت پرده از نقطه ضعفی بزرگ برداشته و می‌گوید: « سازمان حفاظت محیط زیست با این تصور که ممکن است عنوان پارک ملی برای پهنه‌ای طبیعی حفاظت و اعتبار بیشتری به همراه‌ آورد، تعدادی از پهنه‌های طبیعی تحت مدیریت خود را، بدون توجه به ضوابط مورد قبول جوامع علمی‌جهانی، پارک ملی نامیده ‌است. اتخاذ این سیاست نه تنها به حفاظت بیشتر این پهنه‌ها کمکی نمی‌کند، بلکه‌ اعتبار دانش محیط زیست و مفاهیم علمی ‌آن را نیز مورد تردید قرار می‌دهد.»
با هم دهمین بخش از یادداشت وزین استاد را پی می‌گیریم:

اتحادیه جهانی حفاظت، شش طبقه‌بندی برای پهنه‌های طبیعی تحت حفاظت تدوین کرده‌است که به شرح زیر است:
طبقه یک حفاظتی که خود در دو گروه طبقه بندی می‌شود. طبقه I ذخیره گاه طبیعی برخوردار از حفاظت شدید/ طبیعت وحشی ؛ پهنه طبیعی حفاظت شده‌ای که اصولاً با هدف انجام تحقیقات یا حفاظت از خصلت وحشی و مهار نشده آان تحت مدیریت قرار می‌گیرد. طبقه Ia ذخیره گاه طبیعی برخوردار از حفاظت شدید؛ پهنه طبیعی حفاظت شده‌ای که به منظور انجام تحقیقات مدیریت می‌شود. طبقه بندی I شامل پهنه‌ای از خشکی یا دریاست که نشان دهنده اکوسیستم‌ها، خصلت‌های زمین شناختی و فیزیولوژیک و یا گونه‌های [گیاهی و جانوری ] برجسته و مثال زدنی بوده و مدیریت آن در گام نخست به منظور انجام تحقیقات علمی ‌و پایش محیط زیست صورت می‌گیرد.
طبقه II  پارک ملی ؛ پهنه حفاظت شده‌ای که‌ اصولاً با هدف حفاظت از اکوسیستم‌ها و کاربری طبیعت‌گردی و تجدید قوا در طبیعت اداره می‌شود. از دیدگاه‌ اتحادیه جهانی حفاظت، پارک ملی پهنه‌ای طبیعی از خشکی یا دریاست که به عنوان حفاظت شده معرفی می‌گردد تا (الف) از سلامت اکولوژیک یک یا چندین اکوسیستم در جهت حفظ منافع نسل‌های حاضر و آینده حفاظت نماید، (ب) از استفاده‌ها و مالکیت‌هایی که به‌اهداف حفاظتی لطمه وارد می‌آوزند جلوگیری نماید، (پ) زمینه‌ای برای کسب تجربه روانی – روحی و نیز تحقیقات، آموزش و تجدید قوا در طبیعت برای بازدید کنندگان فرآهم آورد. کلیه فعالیت‌های یاد شده باید با محیط و فرهنگ سازگار باشند.
این تعریف با آنچه در قوانین ایران پارک ملی نامیده می‌شود، کاملاً متفاوت است. ضمن اینکه سازمان حفاظت محیط زیست با این تصور که ممکن است عنوان پارک ملی برای پهنه‌ای طبیعی حفاظت و اعتبار بیشتری به همراه‌ آورد، تعدادی از
پهنه‌های طبیعی تحت مدیریت خود را، بدون توجه به ضوابط مورد قبول جوامع علمی‌جهانی، پارک ملی نامیده ‌است. اتخاذ این سیاست نه تنها به حفاظت بیشتر این پهنه‌ها کمکی نمی‌کند، بلکه‌ اعتبار دانش محیط زیست و مفاهیم علمی ‌آن را نیز مورد تردید قرار می‌دهد. به‌ این پرسش که چرا سازمان حفاظت محیط زیست ایران از قبول معیارهای مدیریتی و حفاظتی اتحادیه جهانی حفاظت آشکارا سرباز می‌زند، نمی‌توان پاسخی منطقی یافت. تنها به‌این نکته‌اشاره می‌شود که، اتحادیه‌اروپا، علی رغم برخورداری از متخصصین برجسته در زمینه حفاظت از طبیعت، در اواخر دهه 1990 از اتحادیه جهانی حفاظت درخواست تدوین راهنمای حفاظت از طبیعت برای کشورهای عضو را کرد و اتحادیه نیز در سال 2000 این راهنما را دریافت کرد و سپس نیز به تصویب کلیه کشورهای عضو رساند و از آن تاریخ به بعد کشورهای عضو بیش و کم شیوه‌ای استاندارد شده را برای حفاظت و مدیریت پهنه‌های طبیعی خود بکار می‌برند . کشورهای عضو اتحادیه‌اروپا حق دارند از روش‌هایی سخت تر از روش‌های ارائه شده در راهنما استفاده کنند، ولی حق کاربرد روش‌هایی پایین تر از استانداردهای اتحادیه‌اروپا را ندارند.
این در حالی است که‌اولاً در ایران سطح دانش محیط زیست بسیار پایین تر از کشورهای اتحادیه‌اروپاست و ثانیا” بسیاری از افرادی که در حوزه محیط زیست فعال می‌باشند، اصولاً کارشناس محیط زیست نبوده و دارای مدرک تحصیلی در سایر رشته‌ها می‌باشند.
طبقه III     اثر طبیعی ملی : پهنه طبیعی حفاظت شده‌ای که، اساسا” به منظور حفاظت از پدیده‌ای خاص اداره می‌شود.  به پهنه‌ای که حاوی یک یا چندین پدیده طبیعی یا طبیعی – فرهنگی استثنایی یا بی همتا بوده و بخاطر ویژگی‌های کمیابی، بی همتایی، کیفیت زیبایی شناختی و یا اهمیت فرهنگی دارای ارزش‌های حفاظتی می‌باشد، اطلاق می‌شود.
در مورد سایر طبقه بندی‌های حفاظتی نیز راهنمای اتحادیه جهانی حفاظت به جزییات بیشتری پرداخته که در اینجا از ذکر آنها خودداری گردیده‌است. ولی از آنجا که در مورد آثار طبیعی ملی ذکر جزییات ضروری به نظر می‌رسد، بخشی از نکات مورد نظر اتحادیه جهانی حفاظت در اینجا ذکر می‌شود :
    حفاظت و تضمین حفاظت مستمر برای پدیده‌های طبیعی بارز برحسب اهمیت ویژگی‌های طبیعی و یا خصلت‌های نادر بودن یا بی همتایی و یا اهمیت روانی – روحی آنها،
    خلق امکانات برای تحقیقات، آموزش، تفسیر و یا گذران اوقات فراغت در طبیعت با دامنه و وسعتی که با اهداف پیش گفته موافق باشند،
    خاتمه بخشیدن و در پی آن ممنوعیت هر نوع استفاده یا مالکیتی که در تعارض با اهداف حفاظتی قرار دارند،
    ایجاد فرصت‌ها و امتیازهایی برای ساکنین بومی، تا جایی که‌این فرصت‌ها و امتیازات با اهداف مدیریتی همخوانی نشان می‌دهند.
طبقه IV پهنه حفاظت از زیستگاه/گونه همراه با مدیریت ؛ پهنه طبیعی حفاظت شده‌ای که مدیریت برآن همراه با
دخالت‌های هدفمند می‌باشد. پهنه‌ای از خشکی یا دریا که در آن دخالت‌ها و دستکاری‌هایی با هدف تضمین بقای فضای زیست و یا رفع نیازهای گونه‌ها[ی گیاهی و جانوری ] خاص صورت می‌گیرد.
در حقیقت اکثر پهنه‌های طبیعی حفاظت شده در ایران بیش و کم با استفاده‌از روشی، نزدیک به طبقه مدیریتی IV اتحادیه جهانی حفاظت و مدیریت می‌شود. با این تفاوت که، در ایران هیچ پهنه طبیعی حفاظت شده‌ای از انواع مختلف تجاوز در امان نمی‌باشد. طبق اطلاعات موجود تنها چیزی نزدیک به 3/7 % از کل مساحت کشور تحت عناوین مختلف حفاظت شده‌اعلام گردیده‌اند. نکته جالب هم در همینجاست ؛ اگر قرار است جاده‌ای کشیده شود، پلی ساخته شود، سدی احداث
گردد، زهکشی صورت گیرد، مکانی برای انجام تمرین‌های نظامی‌انتخاب شود، شهرکی احداث گردد و بسیاری دیگر از این قبیل، پیش از هر مکان دیگری، متولیان امور به همین 3/7 % روی می‌آورند.
طبقه V چشم انداز طبیعی حفاظت شده/ پهنه دریایی حفاظت شده ؛ پهنه‌ای که مدیریت بر آن اساسا” با هدف حفاظت از چشم انداز طبیعی یا پهنه‌ای از دریا که در خدمت گذران اوقات فراغت می‌باشد، اعمال می‌شود.پهنه‌ای از خشکی و در صورت لزوم، با منظور کردن قطعه‌ای از ساحل و دریا که در آن در طول زمان تأثیر متقابل انسان و طبیعت شکل گیری چشم اندازی با خصلت‌های ویژه را موجب گردیده و این چشم انداز حاوی ارزش‌های فوق العاده زیبایی شناختی، اکولوژیک، فرهنگی و تنوع بیولوژیک گردیده‌است. تداوم عاری از اختلال این تعامل سنتی [میان انسان و طبیعت ] برای حفاظت، مراقبت و روند تکامل پهنه ضرورتی غیر قابل اجتناب محسوب می‌شود.
طبقه VI پهنه‌های حفاظت از ذخایر همراه با مدیریت ؛ پهنه حفاظت شده‌ای که، مدیریت آن در راستای استفاده پایدار از اکوسیستم‌ها سازمان یافته‌است.  پهنه‌ای که قسمت‌های وسیعی از آن از سیستم‌های طبیعی بکر تشکیل یافته و مدیریت مستمر بر آن می‌تواند متضمن حفاظت و نگهداری تنوع زیستی موجود در آن بوده و همزمان تولیدات طبیعی و خدمات آن، طبق اصول پایداری، در جهت رفع نیازهای جامعه عمل می‌نماید.
علاوه بر طبقه بندی‌های شش اتحادیه جهانی حفاظت، باید به تالاب‌های بین المللی ثبت شده در فهرست کنوانسیون رامسر و دو طبقه بندی ذخیره گاههای زیستکره ( بیوسفر ) و ژئوپارک‌ها نیز اشاره کرد که در شمار برنامه‌های سازمان یونسکو قرار داشته و ایران عضویت در این برنامه‌ها را پذیرفته‌است و ثانیا” پهنه‌هایی تحت همین عناوین در ایران وجود دارند.