روزگار سبز بیرجند در برابر سال قرمز بوشهر به سر رسید!

سرانجام با سپری شدن واپسین ماه سال آبی 88-1387، پرونده یکی دیگر از سال‌های خشک ایران بسته شد تا همچنان برای سال آبی جدید، چشم به مهر آسمان بدوزیم و از پروردگار مهربان عاجزانه بخواهیم که رنگ سبز را دوباره به وطن بازگردانده و قرمز را از خویش دور کند.

اینک بر بنیاد آمارها و ستاده‌های بدست‌آمده از فراکافت نقشه‌های ترسیم شده در پایگاه مدیریت خشکسالی کشاورزی اصفهان، می‌توان با دقت و جامعیت بیشتری به شرح داستان خشکسالی در پهنه‌ی ایران اقدام کرده و خوانندگان عزیز «مهار بیابان‌زایی» را با سبزترین و سرخ‌ترین پاره‌های وطن آشنا کرد.

همان گونه که در نقشه شماره یک ملاحظه می‌کنید، هیچ خطه‌ای در ایران مانند خراسان جنوبی – با مرکزیت بیرجند – وجود ندارد که با کمترین تنش ممکن در ریزش‌های آسمانی‌اش مواجه شده باشد. درحقیقت بیش از 80 درصد از مساحت استان متأثر از ترسالی خفیف تا شدید بوده و دیگر بخش‌ها نیز دچار خشکسالی خفیف بوده است. بعد از خراسان جنوبی، باید از استان‌های خراسان رضوی، قم، گیلان و اردبیل نام برد که در بدترین حالت، فقط متأثر از خشکسالی خفیف بودند. در عوض، استان بوشهر یکی از قرمزترین سال‌های آبی خود را سپری کرده، به نحوی که در سراسر خاکش بین 45 تا 60 درصد از میانگین 30 ساله‌ی بارندگی، کمتر دریافت کرده و درنتیجه در کلاس خشکسالی شدید جای گرفته است. پس از بوشهر باید از خوزستان، فارس، هرمزگان و ایلام نام برد که در بخش‌هایی از این استان‌ها نیز خشکسالی بسیار شدید تا شدید حکم‌فرما بوده است.

در مجموع، آشکار است که ریزش‌های آسمانی در اغلب نقاط کشور در طی سال آبی سپری‌شده، نسبت به میانگین دراز مدت کاهش داشته است؛ به طوری که 75 درصد از سطح کشور از بارشی کمتر از میانگین دراز‌مدت رنج کشیده و طراوت و سبزینگی‌اش را از دست داده است. البته وقوع بارش در روزهای آخر شهریورماه سبب شد تا میزان خشکسالی در حدود 5/0 درصد نسبت به مردادماه در کل کشور کاهش پیدا کند. جدول 1، درصد و مساحت کلاسهای مختلف خشکسالی  در ایران را  تا پایان شهریورماه 1388نشان  میدهد.
نقشه وضعیت خشکسالی ایران با استفاده از شاخص “درصد از میانگین بارش” نشان میدهد که همچنان وضعیت خشکسالی بسیار شدید در چند شهر ایران از جمله مسجد سلیمان و بهبهان در استان خوزستان و لار در استان فارس حاکم است. شدیدترین نقطه از نظر خشکسالی در ایران شهرستان مسجد سلیمان بوده که میزان بارش سالانه‌اش  با 74 درصد کاهش نسبت به میانگین درازمدت سالانه، فقط 9/121 میلی‌متر بوده است (متوسط درازمدت: 3/466 میلی‌متر).
خشکسالی شدیدی که در حدود 8/7 درصد از کشور را به خود اختصاص داده است را میتوان در قسمت اعظم استان خوزستان، کل استان بوشهر، غرب و جنوب غربی استان فارس و همچنین به طور پراکنده در شهرستانهای استان ایلام و جاسک مشاهده کرد.
همچنین خشکسالی متوسط (با میزان 2/23 درصد از کل سطح کشور) در بسیاری از استانهای غربی و جنوب غربی کشور از جمله استانهای ایلام، لرستان، کرمانشاه، کردستان،کهگیلویه و بویر احمد،  قسمت اعظم استان فارس و  همچنین قسمتهایی از استان کرمان کاملا مشهود است.
در قسمت اعظم کشور از جمله آذربایجان غربی و شرقی، زنجان، قزوین، همدان، استان مرکزی، قم، تهران، سمنان، گرگان، مازندران، گیلان، کل استان خراسان شمالی، قسمت‌هایی از خراسان رضوی شامل شهرستانهای سبزوار و فردوس، طبس در استان یزد،  شهرستان قائن در خراسان جنوبی، قسمت اعظم استان کرمان(به جز شهرستان¬های انار و رفسنجان) و بخش‌هایی از استان سیستان و بلوچستان و هرمزگان خشکسالی خفیف (کاهش کمتر از 20 درصد بارش دراز مدت) حاکم بوده که در حدود 2/45 درصد از مساحت کشور را به خود اختصاص داده است.
مناطقی که از بارشی بیش از میانگین درازمدت برخوردار هستند، شامل بخشهای وسیعی از استان اصفهان و یزد، بخشهایی از استان سیستان و بلوچستان(شهرستانهای خاش و زاهدان)، قسمت اعظم استان خراسان رضوی (شهرستانهای مشهد و کاشمر)، رفسنجان و انار در استان کرمان و شهرستانهای ماکو، جلفا و خوی در شمال غربی کشور است که در حدود 3/22درصد از سطح کشور را به خود اختصاص داده‌اند.
همان طور که اشاره شد، شهرهای تربت جام، بیرجند، ایرانشهر و یزد از جمله شهرهایی در کشور هستند که ترسالی متوسط را در این سال تجربه کرده‌اند. شهر اردستان واقع در استان اصفهان، تنها شهری است که ترسالی شدید در آن رخ داده است. نگاهی به استانهای غربی کشور نشان میدهد که متأسفانه مناطق پربارش غرب  و شمال غرب کشور که سر شاخه‌ی رودخانه های پر آب و مهم کشور را در خود جای داده‌اند، از بارش مطلوبی برخوردار نبوده‌اند.

استان اصفهان
نتایج آخرین دیده‌بانی و پایش خشکسالی در استان اصفهان نیز نشان میدهد، به رغم این که خشکسالی بسیار شدید و شدید در هیچ نقطه ای از استان مشاهده نمیشود، ولی خشکسالی متوسط را میتوان در جنوبی ترین و پرآب‌ترین قسمت استان یعنی شهرستان سمیرم و نیز در بخشهای غربی استان شامل شهرستانهای فریدون‌شهر، خوانسار و گلپایگان مشاهده کرد. این محدوده سطحی معادل 9/13 درصد استان را به خود اختصاص داده است. خشکسالی خفیف نیز در حدود 31 درصد از استان و در شهرستانهایی مانند تیران، نایین، ورزنه، زرین شهر، مورچه خورت و میمه دیده میشود.
در عوض بیش از نیمی از استان (در حدود 51 درصد) که غالباً در قسمتهای شرقی و شمالی استان و شامل  شهرستانهایی مانند خور و بیابانک، چوپانان، انارک، نطنز و شهرستان اصفهان میشود را ترسالی خفیف در بر گرفته است. ریزش 237 میلی‌متر طی 10 ماهه گذشته در ایستگاه اردستان با توجه به میانگین بارش درازمدت آن که معادل  115 میلی‌متر است، می‌تواند بسیار قابل توجه و استثنایی تلقی شود. جدول 2 مساحت و درصد خشکسالیها را در استان اصفهان نشان میدهد.

نکته‌ی جالب توجه آن که مقایسه‌ی جداول 1 و 2 نشان میدهد که وضعیت خشکسالی در استان اصفهان کاملاً متفاوت با ایران است؛ به نحوی که بیش از 55 درصد از سطح استان از بارشی بیش از میانگین درازمدت برخوردار بوده و دارای ترسالی خفیف، متوسط، شدید و بسیار شدید است و 45 درصد دیگر آن دارای بارشی کمتر از میانگین درازمدت بوده است. با این وجود چنانچه حجم ریزش‌ها طی سال گذشته با مقدار دراز مدت آن مقایسه شود، کاهشی بیش از 50 درصد در حجم نزولات مشاهده می‌گردد، چرا که مناطقی که از بارشی بیش از میانگین برخوردارند، اراضی کم‌ارتفاع و کم‌بارش مناطق مرکزی و شرقی استان هستند؛ حال آن که مناطقی که در شرایط خشکسالی خفیف و متوسط قرار گرفته‌اند، شامل مناطق کوهستانی و پربارش جنوب و غرب استان به شمار می‌آیند. به دیگر سخن، کاهش حجم بارش این مناطق بسیار بیشتر از افزایش آن در مناطق مرکزی و شرقی استان رخ داده است.
در مجموع می‌توان گفت که اثرات مخرب خشکسالی بسیار شدید و بی‌سابقه‌ی سال 87-1386 کماکان ممکن است بر عرصه‌های کشاورزی و منابع طبیعی کشور و استان در سال آبی جاری 89-1388 هم همچنان ادامه یابد و بارش‌های نسبتاً مناسب بهار امسال که سبب پیش‌روی رنگ سبز را در پهنه‌ی کشور فراهم آورده بود، نتوانست به روند عقب‌نشینی رنگ قرمز دوام و تداوم بخشد.

مؤخره:
درود بر دکتر مرتضی خداقلی عزیز و همکاران کارآزموده‌اش در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان که با حسن نظر خویش نسبت به نگارنده، سبب شدند تا مجموعه‌ تحلیل‌های 12 ماهه‌ی اخیر به خوانندگان تارنمای مهار بیابان‌زایی هم عرضه شود.

در همین باره:

–  وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان دی ماه ۱۳۸۷
– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان بهمن ماه ۱۳۸۷
– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان اسفند ماه ۱۳۸۷
– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان نیمه نخست فروردین ۱۳۸۸

– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان فروردین ۱۳۸۸

– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان نیمه نخست اردیبهشت ۱۳۸۸

– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان اردیبهشت ۱۳۸۸

– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان خرداد ۱۳۸۸

– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان تیر 1388

– وضعیت خشکسالی ایران و اصفهان از ابتدای مهر ماه تا پایان مرداد 1388