بازبینی ریشه‌ها از نگاه کامبیز بهرام سلطانی – 4

همان طور که وعده داده بودم، اینک به انتشار چهارمین بخش از مقاله ارزشمند کامبیز بهرام سلطانی اقدام می کنم؛ مقاله ای که می دانم ردپایی ماندگار در صحنه محیط زیست ایران از خود به یادگار باقی خواهد نهاد و پاسخ بسیاری از پرسش ها و تردیدها را کجا خواهد داد:

بازبینی ریشه‌ها را می‌بایست با یاد‌آوری تعاریف کلیدی آغاز کرد که مبنای حفاظت از طبیعت را تشکیل می‌دهد. سپس به یاد‌آوری آن بخش از مبانی اکولوژیک اشاره کرد، که‌ امکان تحقق آنچه که حفاظت از طبیعت نامیده می‌شود، فرآهم می‌آورد. برای تحقق این منظور نخست می‌توان به منابع اتحادیه جهانی حفاظت IUCN مراجعه کرد. اتحادیه جهانی حفاظت یک پهنه طبیعی حفاظت شده را به صورت زیر تعریف کرده و آن را برای تمامی ‌اشکال حفاظت صادق می‌داند:

«پهنه‌ای از خشکی و یا دریا که به شیوه‌ای خاص به حفاظت و مراقبت از تنوع زیستی اختصاص یافته و همچنین در خدمت مراقبت از بنیادهای زیستی طبیعی و فرهنگ‌های مبتنی بر آن قرار داشته و با تکیه بر ابزارهای حقوقی یا سایر امکانات موثر مدیریت می‌شود».

بنا بر تعریف ارایه شده، کلیه پهنه‌های طبیعی که زیر هر عنوانی تحت حفاظت قرار می‌گیرند، باید:
    حفاظت و مراقبت از اجتماعات زیستی‌ای که پهنه طبیعی را به عنوان سکونتگاه ( Habitat ) و زیستگاه (Biotope) خود انتخاب کرده‌اند، تضمین کند. ضمن این که حفاظت از اجتماع زیستی، بدون حفاظت و مدیریت بر قلمرو اکولوژیک (Ecological Niche) میسر نیست،
    متضمن سلامت و کارکرد بدون اختلال بنیادهای زیستی طبیعی، یعنی آب، خاک و هوا به عنوان عوامل غیر زیستی یا بیجان (abiotic) و رویش طبیعی و حیات وحش به عنوان عوامل زیستی (biotic) نیز باشد. زیرا از ترکیب اجتماع زیستی و زیستگاه متعلق به‌ آن، اکوسیستم  پدید می‌آید و کارکرد سالم و بدون اختلال هر اکوسیستم بستگی تام به کارکرد سالم زیر‌سیستم‌های آن، یعنی عوامل بیجان و جاندار دارد،
    فرهنگ‌ها و تمدن‌هایی که وابسته به پهنه طبیعی مورد نظر هستند و در سازگاری با آن شکل گرفته و تداوم حیات یافته‌اند، نه تنها حفظ گردند، بلکه مورد احترام و حمایت قرار گرفته و به عنوان روشی برای زندگی سازگار با طبیعت ترویج داده شوند. در حقیقت همان اقدامی‌که سازمان یونسکو از طریق برنامه ‌انسان و زیست‌کره یا Man & Biosphere (MAB) پی‌گیری می‌کند.

بنابراین جدای از نوع طبقه‌بندی حفاظتی که برای پهنه طبیعی خاصی مورد نظر واقع می‌شود، معنا و مفهوم حفاظت در مورد کلیه پهنه‌های طبیعی یکسان است. به همین منوال هیچ یک از اتفاقاتی که در تصاویر 2 تا 7 به نمایش گذاشته شده‌است، نباید در پهنه‌های مذکور رخ دهد. در غیر این صورت مفهوم پهنه طبیعی حفاظت شده طبق برداشت اتحادیه جهانی حفاظت – برداشتی که مورد قبول جهانیان قرار گرفته‌است – نمی‌تواند به واقعیت تبدیل شود.

تا جایی که به مدیریت پهنه‌های طبیعی حفاظت شده بازمی‌گردد، اتحادیه جهانی حفاظت، شش طبقه بندی مدیریتی را طراحی کرده و برای هریک کاربری‌هایی را توصیه کرده‌است. ایران از سال 1352 (مصوب 4/12/1352 و 3/9/1370 ) عضو اتحادیه جهانی حفاظت است، لیکن هرگز نه کوشش کرده پهنه‌های طبیعی حفاظت شده خود را با تعاریف اتحادیه جهانی حفاظت همساز نماید و نه‌از روش‌های مدیریتی توصیه شده‌ان نهاد بین المللی پیروی کرده‌است. ضمن آنکه‌انچه که ما خود زیر عنوان حفاظت از طبیعت انجام می‌دهیم، هیچ قرابتی با مفاهیم علمی‌پذیرفته شده در جهان ندارد، از عناوین تخصصی حفاظت از طبیعت، مانند پارک ملی، اثر طبیعی ملی و غیره، سوء استفاده نیز می‌‌کنیم. با جرأت می‌توان گفت، در سرزمین ایران هیچ پهنه‌ای از طبیعت تحت حفاظت قرار ندارد.
اتحادیه جهانی حفاظت هدف‌های اصلی زیر برای مدیریت پهنه‌های طبیعی حفاظت شده بر می‌شمارد :
    تحقیقات علمی،
    حفاظت از طبیعت وحشی،
    حفاظت از گونه‌ها و مراقبت از تنوع ژنتیک،
    مراقبت از آثار مطبوع بر محیط زیست،
    حفاظت از پدیده‌های طبیعی یا فرهنگی خاص،
    گردشگری و بازسازی خود،
    آموزش،
    استفاده پایدار از منابع اکوسیستم‌های طبیعی،
    نگهداری ویژگی‌های فرهنگی و سنتی .

پاورقی:

-IUCN(1994):Richtlinien für Management-Kategorien von Schutzgebieten, p.7-

– IUCN(2008): Guidelines for Applying Protected Area Management Categories, p.4-

ادامه دارد …