همه ی آنچه در باره ی ذخیره گاه های زیستکره باید بدانیم

اینک ضمن سپاس مجدد از مرد فرزانه‌ی طبیعت ایران، توجه شما را به ماجرای ذخیره‌گاه‌ها از زبان کامبیز بهرام ‌سلطانی جلب می‌کنم:

عضویت ایران در برنامه انسان زیستکره MAB سازمان یونسکو

هیچ ایده یا اندیشه ای بدون برخورداری از مبانی نظری و فلسفی مشخص و منسجم نمی تواند به منصه ظهور رسیده و مهم‌تر از آن به یک جریان اجتماعی تبدیل گردد . همان گونه که پیش تر نیز تاکید گردید ، فقدان مبانی نظری و فلسفی در زمینه حفاظت محیط زیست یکی از بزرگ ترین مشکلات زیستی محیطی ایران است . بعد از گذشت نزدیک به چهار دهه از تشکیل سازمان حفاظت محیط زیست ، نه از سوی سازمان حفاظت محیط زیست و نه از سوی مراکز علمی ، مبانی تئوریک و فلسفی دانش حفاظت از محیط زیست و به ویژه اشکال مختلف حفاظت از طبیعت و از جمله ذخیره گاه‌های زیستکره که با مبانی فلسفی بسیار وزین همراه است، هرگز حل و بحث نشد و در سطح جامعه انتشار نیافت. حتا در مجموعه قوانین حفاظت محیط زیست نیز – جز ذکر اینکه کشور ایران عضو این یا آن کنوانسیون است – ذخیره گاه‌های زیستکره ، به عنوان یکی از اشکال حفاظت از محیط زیست در ایران ، مورد توجه قرار نگرفته اند . مضاف بر این ، تعدادی از ذخیره گاه‌های زیستکره به طور همزمان ، تحت طبقات حفاظتی دیگری نیز قرار دارند که ، گذشته از عدم همخوانی با تعاریف اتحادیه جهانی حفاظت ، طبق قوانین و مقررات محیط زیست ایران نیز ، از نظر کاربری زمین همخوانی چندانی را با یکدیگر نشان نمی دهند . برای مثال ذخیره گاه زیستکره میانکاله ، پناهگاه حیات وحش نیز به حساب می آید . در حالی که در یک پناهگاه حیات وحش سکونت و فعالیت های کشاورزی مجاز نمی باشد ، در مورد ذخیره گاه‌های زیستکره ، تا جاییکه این قبیل فعالیت ها با محیط سازگار باشند ، حتا توصیه شده است . همین وضعیت را می توان در مورد پارک ملی کویر و پارک ملی توران که هر دو ذخیره گاه زیستکره نیز می باشند صادق دانست ؛ کاربری زمین و سازماندهی فضایی پارک های ملی و ذخیره گاه‌های زیستکره را نمی توان با یکدیگر همساز نمود . توجه به این قبیل نکات برای مسئولین ایرانی چندان مهم نبوده است . نکته اصلی عبارت بوده است از ثبت چند منطقه به عنوان ذخیره گاه زیستکره و تظاهر به اینکه ایران نیز در عرصه موضوعات علمی روز جهان حضور دارد ؛ نمایش نمایی دیگر از شبه مدرنیسم و نیز ارضای بخشی از عقده خودبزرگ بینی ایرانی و دیگر هیچ !

عضویت ایران در برنامه « انسان و زیستکره » MAB بدون پرداختن به مبانی فلسفی یک چنین بنای فکری عظیمی صورت گرفت و همانند سایر زمینه های محیط زیست ، هدفی جز خودنمایی بین المللی را دنبال نمی کرد . نکته بسیار جالب توجه اینجاست که ، از آنجا که در بسیاری از فضاهای طبیعی ایران سکونت ، زراعت ، باغداری و دامداری وجود دارد ، به نظر می رسد روش مدیریتی ذخیره گاه‌های زیستکره برای حفاظت و مدیریت بسیاری از پهنه های تحت حفاظت ایران ، مناسب ترین روش باشد . البته با این پیش فرض که جوامع محلی نیز متناسب با برنامه MAB آموزش دیده و شیوه زندگی و کار خود را با محیط سازگار نمایند . با این وصف در ایران هرگز به موضوع ذخیره گاه‌های زیستکره توجه جدی به عمل نیامد و تقریبا” – به استثنای تعداد معدودی از کارشناسان – کمتر کسی نسبت به این روش حفاظت و مدیریت طبیعت و چشم اندازهای فرهنگ ساخت  آگاهی دارد . تا جاییکه اطلاعات موجود و قابل دسترس نشان می دهد ، در طول این سال ها در ایران تنها سه اثر در زمینه ذخیره گاه‌های زیستکره انتشار یافته است . نخست مجموعه مقالات هنریک مجنونیان که زیر عنوان ذخیره گاه‌های  زیستکره در سال 1374 توسط سازمان حفاظت محیط زیست انتشار یافته است و سپس دو اثر تحقیقاتی که توسط بهرام زهزاد / هنریک مجنونیان و همکاران درباره دو ذخیره گاه حرّا و گنو به انجام رسید ، که این دو اثر نیز در سال 1376 توسط سازمان حفاظت محیط زیست انتشار یافته است . در مورد دو اثر اخیر تذکر این نکته ضروری است که ، دو منطقه یاد شده ، نه از دیدگاه ذخیره گاه و برنامه ریزی برای ذخیره گاهها ، که از دیدگاه اکولوژیک مورد بررسی قرار گرفته اند .
بنابراین ضرورت ایجاب می نماید در گام نخست ، به مبانی نظری و فلسفی و بیش از آن روند شکل گیری اندیشه ذخیره گاه‌های زیستکره ، البته تا جاییکه چارچوب بحث حاضر اجازه می دهد ، پرداخته شود . با گذشت نزدیک به چهل پنج سال از پیدایش ایده ذخیره گاه‌های زیستکره در ذهن خلاق Michel Batisse که به حق « پدر ذخیره گاه‌های زیستکره » نامیده می شود  ، تا به امروز ، اهداف ذخیره گاه‌های زیستکره تحول و گسترش یافته اند . البته باید خاطر نشان ساخت ، اندیشه ذخیرهگاه‌های زیستکره به میشل باتیس بر می گردد ، لیکن واژه« بیوسفر » قبلا” توسط Eduard Suess (1883) مورد استفاده قرار گرفته بود ، ولی نام برده تعریفی برای این واژه ارائه ننمود . نخستین بار اندیشه بلندبالای Wladmir I.Wernadski  (1872 – 1954 ) بود که به تعریف « بیوسفر » پرداخت و از جمله آن را « پاکت حیات دانست که ماده زنده در آن حضور دارد »  . وردنادسکی ضمن آنکه به بررسی اجزاء این « پاکت حیات » می پرداخت ، از استاد بزرگ خود Vasili Vasilievich Dukuchaev ، پدر خاک شناسی مدرن ، به خوبی آموخته بود که ، نه اجزاء طبیعت ، هریک در خود و برای خود ، بلکه کنش متقابل این اجزاء است که طبیعت را پدید می آورد . هرچند در این خصوص مستنداتی در اختیار قرار ندارد ، ولی به نظر می رسد میشل باتیس با آثار وردنادسکی آشنا بوده است .
نخستین پرسش این است که نقش ایران در این مجموعه تحولات علمی و هم اندیشی ها چه بود ؟ . تا جایی که منابع قابل دسترس نشان می دهند ، هیچ . به نظر می رسد ، متخصصین و مراکز علمی ایرانی نه تنها در تولید و تکامل اندیشه حفاظت از طبیعت هیچ نقشی نداشته اند ، بلکه دستگاه‌های اجرایی نیز ، در تحقق اندیشه های وارد شده به ایران فاقد توانایی لازم بوده اند . از سال 1976 که در ایران تعداد 9 ذخیره گاه توسط یونسکو پذیرفته شد ، هیچ اقدامی در زمینه سازماندهی و هدایت ذخیره گاه‌های نه گانه صورت نپذیرفته است ( در جدول زیر اسامی ذخیره گاه‌های ایران ، همراه با وسعت آنها درج گردیده است . ضمنا” سایر طبقات حفاظتی – مدیریتی که این فضاهای طبیعی را پوشش می دهند ، در ستون های مجزا ذکر شده اند) . به نظر می رسد ، تلاش ها تنها تا زمان ثبت رسمی پدیده های طبیعی در نهادهای مربوط ، صورت می گیرند و از آن مرحله به بعد – در حقیقت مرحله ای که کار اصلی باید شروع شود – تلاش ها فروکش می کنند .

نکته اخیر را می توان به شیوه ای دیگر نیز بیان کرد ؛ روش های نوین حفاظت و مدیریت طبیعت وارد ایران می‌شود (مانند سایر محصولات وارداتی)، لیکن هرگز موشکافی لازم در جهت درک و سپس اجرای دقیق روش های یاد شده صورت نمی گیرد .
پرسش بعدی لاجرم عبارت است از اینکه ، محصول فقدان مبانی نظری و فلسفی در باب حفاظت از طبیعت چیست ؟ . در وهله نخست عدم اعتقاد راسخ مسئولین ، کارشناسان ستادی ، صحرایی و نیز محققین محیط زیست به کاری که انجام آن را پذیرفته و می بایست انجام دهند . زمانی که کسی به کاری که خود انجام می دهد از صمیم قلب و اعماق درون وجود خود اعتقاد ندارد ، نمی تواند و قادر نیست که دیگران را به انجام آن کار متقاعد نماید ؛ « سخنی که از دل برنیاید ، لاجرم بر دل نیز ننشیند » . اگر این اعتقاد راسخ وجود می داشت ، هرگز پهنه های طبیعی تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست توسط نهادهای مختلف اشغال و تخریب نمی شد .
بیشتر این نابسامانی ها تنها در شرایطی می تواند رخ دهد که ، مبانی نظری و فلسفی حفاظت از طبیعت از جمله ذخیره گاه‌های زیستکره نا شناخته باشند . واضح است که در چارچوب مطالعات حاضر به هیچ وجه فضای لازم برای ورود به بحثی تفصیلی در زمینه بنیادهای فلسفی و نظری ذخیره‌گاه‌های زیستکره وجود ندارد ، لیکن بحثی موجز در این خصوص ضروری می نماید . به ویژه آنکه ، اهداف کنونی ذخیره گاه‌های زیستکره ، نسبت به آنچه در دهه هفتاد میلادی تعریف گردیده بود ، تغییرات بسیار یافته است .
پیش از شکل گیری اندیشه ذخیره گاه‌های زیستکره و حتا پیش از برگزاری اجلاس بین دولتی 1968 پاریس یا « کنفرانس بیوسفر » با عنوان رسمی « بنیادهای علمی برای استفاده عقلایی و مراقبت از ظرفیت های بیوسفر » نیز حفاظت از طبیعت وجود داشت . فراموش نشود که در اروپای صنعتی ریشه های اندیشه حفاظت از طبیعت به قرن هجدهم باز می گردد و از قرن نوزدهم شکل گیری فضاهای طبیعی حفاظت شده ، در مفهوم امروزین آن آغاز گردید . بنابراین موضوع بحث در کنفرانس پاریس به هیچ وجه ، در زمینه حفاظت از طبیعت به شیوه رایج آن نبود ؛ هدف دستیابی به راهکاری بود که از طریق آن بتوان ضمن حضور انسان در طبیعت و همچنین حفظ شیوه های تولید سازگار با طبیعت ، یعنی فرهنگ تولیدی که در سازگاری با طبیعت تکوین یافته بود ، طبیعت – یا به عبارت دقیق تر – چشم اندازهای های شبه طبیعی فرهنگ ساخت را نیز حفظ نمود . در همین سال ها بود که جامعه شناس آمریکایی Daniel Bell نظریه « جامعه مابعد صنعتی » یا postindustrial society خود را مطرح نمود . شاید نظریه دانیل بِل در شکل دادن و شتاب بخشیدن به جنبش ذخیره گاه‌های زیستکره چندان هم بی تأثیر نبود . زیرا بانیان کنفرانس پاریس ، نهادها و شخصیت های علمی بودند که با تاریخ حفاظت از طبیعت در اروپا و آمریکای شمالی به درستی آشنایی داشتند و به خوبی می دانستند که در نتیجه انقلاب صنعتی ، بر طبیعت چه گذشته است و به همین سبب می کوشیدند ، این بار که صحبت از جامعه مابعد صنعتی به میان آمده است ، از آثار و پیامدهای احتمالی آن پیش گیری نمایند ؛ یونسکو که خود نقش برگزار کننده کنفرانس را داشت و اتحادیه جهانی حفاظت و برنامه بین المللی بیولوژی IBP که توسط یونسکو تنظیم گردیده بود و بین سال های 1974 – 1964 با هدف شناخت ساختار بیولوژیک زمین به اجراء در آمده بود ، جملگی با مبانی و اصول حفاظت از طبیعت آشنایی کامل داشتند . حتی شرکت کنندگان کنفرانس بیوسفر ، علی رغم اینکه از پیش به عنوان یک کنفرانس بین کشوری تنظیم یافته بود ، بیشتر دانشمندان و نیز نهادهای علمی بین المللی ، مانند سازمان ملل و زیر مجموعه های آن ، همچون FAO و WHO بودند  .

مسائل مطرح شده بیشتر حول محور افزایش رو به تزاید اهمیت جهانی مسائل زیست محیطی که رو در روی بشریت قرار داشت ، دور می زد و این خود نشان دهنده مقیاس وسیع دید و اندیشه بنیان گذاران ذخیره گاه‌های زیستکره بود . این زمان بیش و کم مقارن با ترک تازی های « سازمان شکاربانی و نظارت بر صید » در ایران بود ؛ تشکیلاتی که در خدمت طبقه اشراف و لایه پیرامونی آن قرار داشت و عده ای « رِنجِر » پرورش می داد که با آن کس که به عنوان « متخلف » تشخیص می داد ، آن کند که مایل است . بدین ترتیب در حالی که در یک طرف دنیا اندیشه حفاظت از طبیعت در راه غنای علمی خود گام بر می داشت ، در ایران شکاربان های سلطنتی بودند که ، راه و رسم حفاظت از طبیعت را ، آنهم با استفاده از چماق ، به جامعه می آموختند . امروز نیز هسته مرکزی گروهی که خود را « کانون شکار و دوستداران طبیعت » می نامد ، از آثار و بقایای همان معتقدین به فلسفه کانون شکار و سازمان شکاربانی و نظارت بر صید تشکیل یافته است .
خلاقیت کنفرانس بیوسفر در این نکته نهفته بود که ، برای نخستین بار ، در سطحی بین دولتی ، ضرورت حفاظت و همزمان بهره برداری از منابع اکولوژیک را از طریق رهیافتی بین بخشی مطرح می ساخت . هرگاه درباره این رهیافت کمی تعمق شود ، این نتیجه حاصل می آید که ، در حدود 37 سال پیش از برگزاری کنفرانس سران UNCED در ریو دو ژانیرو ، بنیان گذاران اندیشه ذخیره گاه‌های زیستکره به توسعه پایدار می اندیشده اند . در کنفرانس بیوسفر چنین استدلال شد که « انسان به عنوان یک پدیده بیولوژیک و جزیی از زیستکره ، از  وجدانی بیولوژیک  برخوردار بوده و به همین سبب ذاتا” دارای این قابلیت هست که در هماهنگی با طبیعت زندگی کند »  . آنچه مهم است عبارت است از اینکه ، این وجدان بیولوژیک که در نتیجه زندگی ماشینی مستهلک و به انبار ناخودآگاه انسان رانده شده ، باز سازی گردیده و مجددا” به محدوده خودآگاه ذهن انسان هدایت گردد .
قبلا” درباره هدف اولیه از تشکیل ذخیره گاه‌های زیستکره صحبت شد ؛ حفاظت و بهره برداری از چشم اندازهای شبه طبیعی فرهنگ ساخت ، ضمن مراقبت و حفظ فرهنگ ها و روش های تولید سازگار با     طبیعت . لیکن به تدریج این اندیشه گسترش یافت و به شکل گیری این ایده انجامید که ، ذخیره گاهها را می توان در قالب شبکه ای جهانی مطرح ساخته و بدین منظور ، از هر بیوم Biome موجود بر روی زمین نمونه ای را انتخاب نمود و مجموعه این بیوم ها را در درون یک شبکه جهانی سازماندهی نمود . براین مبنا در کنفرانس بیوسفر از یونسکو خواسته شد ، برنامه ای تحقیقاتی و بین المللی باعنوان « انسان و زیستکره » Man & Biosphere تنظیم و به اجراء در آورد . به عنوان برنامه ای بین بخشی و بین المللی ، برنامه انسان و زیستکره موفق گردید ، در کنار مسائل زیست محیطی ، مسائل اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی را نیز مورد توجه و بررسی قرار داده و در این زمینه به طور خاص توجه خود را بر کشورهای جهان سوم متمرکز نماید . اصطلاح « انسان و زیستکره » توسط Edgar Barton Worthington که مدیریت برنامه IBP را عهده دار بود پیشنهاد گردید . این اصطلاح عزم یونسکو را در برجسته سازی انسان و جامعه در تحقیقات اکولوژیک نشان می داد  .
در سال 1972 نخستین کنفرانس جهانی محیط زیست در استکهلم ( سوئد ) برگزار گردید و این کنفرانس به تشکیل « برنامه محیط زیست سازمان ملل » UNEP انجامید . در سال 1974 اجلاس ویژه UNEP به منظور تدقیق برنامه ، اهداف و همچنین ویژگی های ذخیره گاه‌های زیستکره برگزار شد . از این مرحله به بعد ، به تدریج انتخاب ذخیره گاهها مطابق الگویی از پیش تعیین شده آغاز گردید و علی الاصول ایران را می توان در شمار نخستین کشورهایی قرار داد که ، ذخیره گاه‌های پیشنهادی آن توسط یونسکو به رسمیت شناخته شد و به ثبت رسید .
« ذخیره گاه‌های زیستکره محیط هایی متشکل از محیط های خشکی ، ساحلی و همچنین دریایی یا ترکیبی از آنها می باشند که ، در چارچوب معیارهای بین المللی تعیین شده توسط برنامه انسان و زیستکره  و طبق معیارهای بین المللی راهنما برای شبکه جهانی ذخیره گاههاهی زیستکره به رسمیت شناخته می شوند »  .
در مورد تعریف ارائه شده در بالا ، ذخیره گاه زیستکره میانکاله ، به عنوان یک چشم انداز شبه طبیعی فرهنگ ساخت ، واجد کلیه ویژگی های ذکر شده در تعریف فوق می باشد و از این رو نمونه ای بارز محسوب می شود ؛ از ورودی کنونی میانکاله تا آشوراده محیط هایی چون دریای مازندران ، خلیج گرگان ، تالاب های ساحلی و داخلی ، رویشگاه‌های سازیل و جنگل های انار- ازگیل- تمشک و در نهایت محیط بسیار زیبای ساحلی برخوردار از بارخان ها که تدایی کننده چشم اندازهای بیابانی می باشد ، جملگی میانکاله را به صورت محیطی تیپیک برای تبدیل شدن به یک ذخیره گاه زیستکره واقعی در آورده اند . در اینجا پرورش اسب ، گاومیش ، گاو ، دام کوچک و صید ماهی نیز وجود دارد ، ولی جملگی به صورت کنترل نشده بوده و همه ساله آسیب های بسیار سنگین بر محیط وارد می آورند . سازمان حفاظت محیط زیست ، ظرف سال های طولانی این فرصت را داشت که به این همه سامان داده و شیوه تولید و بهره برداری را با محیط سازگار نماید ؛ لیکن هرگز چنین اتفاقی رخ نداد . در حالیکه چشم انداز شبه طبیعی فرهنگ ساخت میانکاله به مناسب ترین شکل ممکن در قالب تعریف ذخیره گاه‌های زیستکره قرار می گیرد ، ذخیره گاه از نظر مدیریت در سطوح مختلف و نیز کادر صحرایی هیچ قرابتی با اهداف و خواسته های MAB نشان نمی دهد . به ویژه با توجه به گسترش وظایف ذخیره گاهها ، دیگر امکان مدیریت این قبیل مکان ها در قالب اندیشه کانون شکار و سازمان شکاربانی و نظارت بر صید وجود ندارد ؛ وظایف جدید ذخیره گاه‌های زیستکره حضور دائمی دانشمندان و کارشناسان محیط زیست و رشته های مرتبط را می طلبد و نه پرسنل صحرایی که یا به دنبال متخلف می گردند و یا با دوربین چشمی به مشاهده پرندگان می پردازند . ذخیره گاه‌های زیستکره قرار است به عنوان مدل عینی توسعه پایدار عمل نمایند و بدین منظور روش های سنتی مدیریتی دیگر کارایی ندارند .
در سال های نخستین قرن بیست و یکم چه آینده ای را می توان برای بشریت و زیستکره ای که انسان نیز جزیی از آن محسوب می شود – به قول وردنادسکی این پاکت که در آن حیات در غلیان است – به تصور در آورد ؟ . علائمی چون رشد جمعیت و توزیع اقوام مختلف در سراسر جهان و حرکت ملت های فقیر به سمت کشورهای ثروتمند ، جهانی شدن و آثار خُرد کننده آن بر تجارت جهانی و به ویژه مبادلات فضاهای روستایی ، خطر تهی شدن و حتا محو برخی فرهنگ ها ( برای نمونه محو شدن تدریجی عشایر کوچرو از صحنه فرهنگ ایران ، مهاجرت روستاییان به شهرها ، هویت زدایی تدریجی از شهرها و روستاها ) و ارزش های فرهنگی ، روند رو به تزاید مصرف انرژی و منابع اکولوژیک ، تجمیع و تمرکز اطلاعات علمی در چند کشور جهان و دشواری روز افزون در دسترسی به اطلاعات دست اول و دانش روز ، توزیع ناعادلانه تکنولوژی و دست آوردهای فنی و ممانعت از دست یابی کشورهای جهان سوم به دانش روز و بسیاری دیگر از این قبیل تصویر ناخوش آیندی را به نمایش می گذارد که ، هر روز بیش از پیش به نحو شفاف تری نمایان می شود .
کنفرانس سران UNCED و دستور کار 21 (AGENDA 21 ) گزینه های را مطرح ساخت و به نمایش گذارد – مانند الگوی توسعه پایدار ، پذیرش مسئولیت در برابر حفظ محیط زیست و همچنین کوشش در جهت دستیابی به عدالت اجتماعی بیش تر و به ویژه توجه هرچه بیش تر به جوامع محلی و دانش سنتی ای که از آن برخوردار است – که با تکیه بر آن می توان حداقل بابخشی از مشکلات زیست محیطی قرن بیست و یکم به مقابله برخاست ؛ حرکت به سمت الگوی توسعه پایدار ، دستور کار 21 ، کنوانسیون های تنوع زیستی ، کنوانسیون های منعقد شده در زمینه مقابله با تغییرات اقلیمی ، مقابله با بیابان زایی ، مقابله با تخریب جنگل ها و در نهایت کوشش در جهت عقد پیمان های بین دولتی و بین المللی نشان دهنده مسیرهایی می باشند که باید پیموده شوند . با این وصف دولت ها ، خود باید سعی نمایند در این راستا گام بردارند ؛ گزینه های مطرح شده را نمی توان با استفاده از پول های نفتی خرید و مانند بسیاری دیگر از کالاهای وارداتی ، وارد کشور نمود .
امروزه روز به ذخیره گاه‌های زیستکره به مثابه آزمایشگاه‌هایی نگریسته می شود که ، در آن عملا” امکان آزمون الگوی توسعه پایدار وجود دارد و یا در اصل باید وجود داشته باشد . واقعیت این است که اگر نتوان در محدوده ذخیره گاه‌های زیستکره که در سال 2006 تعداد آنها به 502 ذخیره گاه ، با وسعتی برابر 5 میلیون کیلومتر مربع و در 102 کشور می رسید  ، به الگوی توسعه پایدار تحقق بخشید ، قطعا” عینیت بخشیدن به الگوی توسعه پایدار در مقیاس جهانی به امری ممتنع تبدیل خواهد شد .
اندیشه ذخیره گاه‌های زیستکره هرگز از تحرک باز نمانده است و به تناسب شرایط جهانی ، همواره به طرح پرسش هایی فراگیرتر و جدی تر از گذشته پرداخته است . در دهه نود میلادی ، با توجه به اندیشه توسعه پایدار ، یکی از پرسش های کلیدی مطرح شده توسط برنامه انسان و زیستکره عبارت بود از اینکه ، «‌ چگونه می توان میان کوشش در جهت حفاظت از تنوع زیستی ، توسعه اقتصادی ، اجتماعی و همچنین حفاظت از ارزش های فرهنگی آشتی و پیوندی سازنده برقرار کرد ؟ »  . برای پاسخ به این پرسش و بسیاری دیگر همانند آن ، در ماه مارس 1995 پونسکو کنفرانس بین المللی و تخصصی ای را در سویلا ( اسپانیا ) برگزارنمود . استراتژی سویلا که در چارچوب همین کنفرانس تخصصی تدوین گردید ، گام های مشخصی را در جهت تداوم توسعه ذخیره گاه‌های زیستکره در قرن بیست و یکم نشان می دهد .
در کنفرانس بین المللی سویلا ( سویل ) از یک روش دو مرحله ای پیروی شد :
1)    بررسی تجربه های گذشته در زمینه ابتکار عمل های تحقق یافته در خصوص ایده و اندیشه ذخیره گاهها ،
2)    آینده نگری در این باب که ، چگونه می توان اهمیت سه کارکرد حفاظت ، توسعه و لجستیک ( برنامه ریزی و تدارک مجموعه فعالیت های معنوی و مادی ) را تقویت نمود و به واقعیت نزدیک تر کرد .
کنفرانس سویلا به این نتیجه دست یافت که ، علی رغم دشواری ها و محدودیت هایی که در تجهیز  ذخیره گاهها طبق برنامه MAB وجود داشته اند ، موفقیت هایی نیز کسب شده اند . به ویژه سه کارکرد حفاظت ، توسعه و لجستیک می بایست در سال های آتی نیز اعتبار خود را حفظ کرده و همچنان پی گیری شوند . بر مبنای این تحلیل تعداد ده اقدام یا « برنامه عمل » تعیین گردید که اسکلت اصلی استراتژی سویلا را تشکیل می دهند :
1)    تقویت مشارکت ذخیره گاه‌های زیستکره در عینیت بخشیدن به موافقتنامه های بین المللی در خصوص پیش برد حفاظت و توسعه پایدار ؛ این بند به طور خاص موافقتنامه های تنوع زیستی ، تغییرات اقلیمی ، بیابان زدایی و حفاظت از جنگل ها را نشانه رفته است ،
2)    توسعه ذخیره گاه‌های زیستکره در محیط های متفاوت از نظر اکولوژی ، بیولوژی ، اقتصاد و فرهنگ ، از مناطق بیش و کم دست نخورده گرفته تا محیط های شهری . در محیط های دریایی و ساحلی ، هم ظرفیت های زیاد و هم ضرورت های غیر قابل کتمان به منظور توسعه ذخیره گاهها وجود دارد ،
3)    تقویت و گسترش ذخیره گاه‌های زیستکره منطقه ای و فرامنطقه ای و افزایش تنوع موضوعی محتوای  ذخیره گاهها به عنوان بخشی از شبکه جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره ،
4)    تقویت تحقیقات علمی ، پایش محیط زیست و آموزش ، به ویژه آموزش عملی در داخل ذخیره گاه‌های زیستکره ، زیرا حفاظت و توسعه پایدار این فضاها نیازمند تحقیقات بنیادی قابل اعتماد در زمینه شناخت طبیعت ، جامعه و علوم انسانی می باشد . این ضرورت به صورت حاد در کشورهایی قابل مشاهده است که ، از نظر نیروی انسانی و امکانات مالی دارای محدودیت می باشند ،
5)    تضمین گردد ، که کلیه ناحیه های سه گانه ذخیره گاه زیستکره نقشی مناسب در جهت حفاظت ، توسعه پایدار و تحقیقات ایفا می نمایند ،
6)    گسترش ناحیه انتقالی یا گذار (transition zone ) در مناطق مناسب به سمت بهره برداری از منابع اکولوژیک و استفاده از ذخیره گاه‌های زیستکره به منظور نمایش روش های توسعه پایدار در مقیاس منطقه ای ؛ به همین دلیل در آینده می بایست نسبت به  ناحیه گذار توجه بیشتری مبذول گردد ،
7)    انجام تحقیقات گسترده و عمیق در زمینه حضور انسان و ابعاد فعالیت های آن در ذخیره گاه زیستکره . دراین خصوص می بایست روابط موجود میان تنوع فرهنگی و تنوع بیولوژیک ردیابی و تبیین گردد . دانش سنتی و ذخایر ژنتیک باید حفظ گردند و سهم آنها در توسعه پایدار باید شناخته شده و افزایش یابد ،
8)    پیش برد اهداف اقتصادی هر ذخیره گاه منوط به عقد یک  قرار داد یا عهدنامه با جامعه محلی به طور اخص و جامعه به طور عام بوده و این اقدام می بایست به عنوان یک اصل شناخته شود . بهره برداری [اقتصادی ] باید به صورت آشکار یا علنی بوده و از قابلیت توسعه و سازگاری با محیط برخوردار باشد . اتخاذ چنین رویه ای می تواند متضمن این نکته باشد که ، جامعه محلی ذخیره گاه خود را از نظر سیاسی ، اقتصادی و اجتماعی بهتر از زمانی اداره می کند که ، تحت فشار از بیرون قرار گرفته باشد ،
9)    تجمیع و پیوند کلیه گروههای ذی مدخل و بخش های (sector ) متأثر در چارچوب روشی که در ذخیره گاه زیستکره به نوعی همکاری منتهی شود ؛ هم در مقیاس محلی و هم در مقیاس شبکه . در میان تمامی گروههای ذی مدخل می بایست جریان آزاد اطلاعات صورت پذیرد ،
10)    سرمایه گذاری برای آینده ؛ به کمک ذخیره گاه‌های زیستکره و برنامه های مرتبط و بلند مدت می بایست ادراک ما نسبت به رابطه انسان و طبیعت به ایجاد آگاهی در سطح جامعه ، نشر اطلاعات و نیز آموزش عملی و نظری منتهی گردیده و در نهایت دورنما و روشن بینی ای را گسترش دهند که نسل های متمادی را در می نوردند  .
در مجموع ذخیره گاه‌های زیستکره می بایست از طریق تحقیقات دقیق علمی ، خلاقیت فرهنگی و اقتصاد پایدار ارزش های طبیعی و فرهنگی را حفظ کرده و یا ارزش هایی جدید خلق نمایند . از این رو شبکه جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره ابزاری یکپارچه کننده است که کمک می نماید ، میان انسان ها و ملت ها همبستگی بیشتری پدید آید .
با توجه به مبانی استراتژی سویلا که برای ساماندهی ذخیره گاه‌های زیستکره در طول قرن بیست و یکم تنظیم یافته است ، مشخص می شود که اولا” ذخیره گاه‌های زیستکره ایران به شیوه ای که تاکنون اداره شده اند نمی توانند ادامه حیات داده و پذیرش جهانی کسب کنند و ثانیا” برای اداره ذخیره گاه‌های زیستکره به شیوه ای قابل قبول از نظر جهانی ، چه وظایف سنگینی در پیش رو قرار دارد . جای تعجب بسیار فراوان است که ، در حالی که سازمان حفاظت محیط زیست در مورد 9 ذخیره گاهی که نزدیک به بیست و پنج سال از عمر آنها می گذرد ، کم ترین اقدام را انجام داده است ، امروز پیشنهاد تبدیل دو منطقه دنا و تنگ صیاد را به ذخیره گاه زیستکره مطرح می نماید . با مراجعه به پایگاه اینترنت MAB به وضوح مشاهده می شود که برگه های مربوط به ذخیره گاه‌های ایران بیش و کم تهی از هرگونه اطلاعات است  .
هر چند در شرایط فعلی مدیریت ذخیره گاه‌های زیستکره در ایران ، بحث درباره برنامه عمل مادرید بی ثمر می نماید ، ولی اشاره ای مختصر به آن نمی تواند خالی از فایده باشد . در سال 2008 توسط برنامه MAB « برنامه عمل مادرید »  مطرح گردید . زمینه یا بستر اولیه که تدوین برنامه عمل مادرید را ضروری می ساخت ، از چندین موضوع حیاتی – و یا به قول برنامه عمل مادرید « چالش های جدید » – تشکیل یافته بود :
1)    تغییرات اقلیمی و شتاب گیری بیش از پیش آن ،
2)    فرآهم سازی بستر مناسب برای بهره مندی از بازدهی های سازنده و تعادل بخش اکوسیستم ها ،
3)    گسترش شهر نشینی به عنوان مهم ترین عامل فشار بر اکوسیستم ها .
برنامه عمل مادرید ، برای مقابله با مشکلات سه گانه مذکور ، بررسی موضوع های زیر را در دستور کار خود قرار داد :
    ارزیابی و اظهار نظر درباره وضعیت شبکه جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره در چارچوب برنامه « انسان و زیستکره » ،
    اظهار نظر و تعیین موضع درباره وظایف شبکه جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره در چارچوب برنامه « انسان و زیستکره » ،
    ارزیابی چگونگی پیش رفت ها از مقطع زمانی تدوین و انتشار استراتژی سویلا .
بر مبنای نتایج به دست آمده از اقدامات فوق قرار بر این شد ، برنامه عمل مادرید به موضوع های زیر بپردازد :
    همکاری ، مدیریت و تبادل اطلاعات ،
    ناحیه بندی ؛ برقراری رابطه میان کارکرد و اراضی متعلق به هر ناحیه ،
    تولید دانش و تخصص .
درسال 1995( برابر 1374 خورشیدی ) و به موازات تدوین استراتژی سویلا ( سویل ) دوران جدیدی برای شبکه جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره آغاز گردید . استراتژی تدوین شده ، در چارچوب قانونی Statutory Framework شبکه جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره ادغام گردید و هر دو در مجمع عمومی یونسکو در سال 1995 به تصویب رسیدند . درسال 2000( برابر 1379 خورشیدی ) در پامپالونا ( اسپانیا) به منظور تحقق بخشیدن به توصیه های استراتژی سویلا ، اجلاسی به نام سویلا+5 ( Sevilla+5 ) تشکیل یافت و طی آن اقدامات متعددی به تصویب رسید .
در خصوص برنامه عمل مادرید در سومین کنگره جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره که در ماه فوریه 2008 ( برابر 1387خورشیدی ) برگزار گردید ، توافق به عمل آمد . بنابراین ضمن مبنا قرار دادن استراتژی سویلا ، قرار شد ابزارهایی که این استراتژی در اختیار قرار می دهد ، در راستای ارتقای ذخیره گاه‌های زیستکره به عنوان مناطقی بین المللی و به منظور عینیت بخشیدن به اهداف توسعه پایدار در قرن 21 مورد استفاده قرار گیرند . از این دیدگاه ایده ، طرح یا Concept ذخیره گاه‌های زیستکره ، ارزش ها و کارایی خود را حتا فراتر از فضاهای طبیعی حفاظت شده مطرح می نماید . زیرا در ذخیره گاه‌های زیستکره قرار است انسان سکونت و تولید نماید ، با این پیش شرط که این همه در سازگاری با قابلیت ها و آستانه بردباری محیط باشد ؛ یعنی شرایطی که در بسیاری از فضاهای طبیعی حفاظت شده مجاز تشخیص داده نمی شود . به همین دلیل بسیاری از شاخه های علمی ، برنامه ریزی ( آمایش و منطقه ای ) ، محققین علوم سیاسی و اجتماعی و بیش از همه جوامع محلی و بومی از این تفکر استقبال کرده و جملگی می کوشند ، طیف گسترده ای از دانش ، تحقیقات علمی و تجربیات را در جهت پیوند با حفاظت از تنوع زیستی و توسعه اجتماعی- اقتصادی در جهت رفاه و آسایش هرچه بیشتر انسان ها مورد استفاده قرار دهند .
بنابراین محور اصلی تکامل مدل های جهانی ، ملی و محلی برای توسعه پایدار ، ذخیره گاه‌های زیستکره قرار می گیرند که قادرند به عنوان مرکزی برای آموزش سیاست بانوان/مردان ، تصمیم گیرندگان و سایر گروههای علاقمند که به طور مشترک و از طریق همکاری در راستای انتقال اصول توسعه پایدار و تحقق آن در سطح محلی فعالیت می نمایند ، عمل کند .
در مجموع پیش رفت ها بعد از تصویب استراتژی سویلا در سال 1995 را می توان به صورت زیر خلاصه و جمع بندی نمود . از سال 1995 جوهر و هویت ذخیره گاه‌های زیستکره حول محورهای زیر متمرکز گردیده و تعمیق یافتند :
    کارکردهای چندگانه و در عین حال یکپارچه و هماهنگ در جهت تداوم کارکرد های حفاظت ، توسعه ، پشتیبانی ( لجستیک ) و تحقیقات . بدین وسیله فرصت هایی ویژه ، متکی بر قابلیت های اکولوژیک محیط برای تحقق توسعه پایدار در سطح محلی و منطقه ای به نمایش گذارده می شوند ،
    سیستم سه ناحیه ای ( ناحیه هسته ، ناحیه سپر ، ناحیه انتقالی یا توسعه ) به عنوان مبنای برنامه ریزی در مقیاس چشم انداز کلان منطقه ( یا بیومی که ذخیره گاه در درون آن واقع شده است ) و جهت برقراری تعادل و توازن  میان منافع و تمایلات ذی مدخلان ( Stakeholders ) در ارتباط با کارکردهای مختلف ،
    وجود سکونتگاه‌های جوامع محلی و مهاجران در درون ذخیره گاه ،
    پذیرش وظیفه پایش توسط نهادهای مسئول برای حداقل هر ده سال یکبار ، پس از آنکه منطقه توسط شبکه جهانی ذخیره گاه‌های زیستکره مورد پذیرش قرار گرفت  .
برمبنای آنچه تاکنون تشریح گردید ، به سختی می توان سازمان حفاظت محیط زیست را در امر برنامه ریزی ، سازماندهی و مدیریت ذخیره گاه‌های زیستکره موفق دانست . در این میان مشخص نیست ، برمبنای کدامین تجربه ، اقدام سازنده و تحقیقات علمی ، سازمان حفاظت محیط زیست مجددا” به فکر ذخیره گاه‌های زیستکره افتاده و منطقه حفاظت شده دنا و پارک ملی تنگ صیاد را برای پذیرش به عنوان ذخیره گاه زیستکره به برنامه MAB معرفی نموده است . تنگ صیاد در وضعیتی هست که اگر از روش های اتحادیه جهانی حفاظت پیروی نماید ، در آینده به یک پارک ملی مناسب تبدیل گردد ، ولی در این صورت اهداف پارک ملی و ذخیره گاه زیستکره با یکدیگر همخوانی ندارند . در مورد منطقه حفاظت شده دنا ، در سال 1381 و زمانی که طرح جامع مدیریت منطقه حفاظت شده دنا تدوین می گردید ، توسط مشاور طرح پیشنهاد تبدیل این منطقه به ذخیره گاه مطرح شد  . این پیشنهاد توسط مدیر فرهیخته اداره کل حفاظت محیط زیست استان کهگیلویه و بویر احمد ، آقای مهندس محمد توکلی ، به عنوان یکی از برجسته ترین مدیران ادارات کل حفاظت محیط زیست در ایران ، نیز مورد پذیرش قرار گرفت و متعاقب آن ، مشاور برگه های لازم جهت معرفی منطقه را دریافت و تکمیل نمودن آن را آغاز نمود . همزمان به تغییر مدیریت در اداره کل محیط زیست استان کهگیلویه و بویر احمد ، موضوع تبدیل منطقه به ذخیره گاه نیز منتفی گردید و در وضعیت موجود ، حتا حفظ دنا به عنوان منطقه حفاظت شده نیز دشوار می نماید .