مهمتر از سخنان استاندار در باره ضرورت تغییر مسیر قمرود!
لابد شما هم آن هشدار امنیتی، تاریخی و طنازانهی مردمان دیار نصفهجهان را شنیدهاید که میگویند: پیش از آن که منار را بدزدی، در اندیشهی حفر چاهی باش که بتوانی منار را در آن مخفی کنی!
حال، با شنیدن و مرور داستان غمانگیز رودخانهی قم و به ویژه سخنان اخیر استاندار آن دیار، مبنی بر ضرورت تغییر مسیر رودخانه از داخل شهر به بیرون از آن، ناخودآگاه یاد آن مثل شیرین اصفهانی افتادم.
چگونه است که آقایان و مدیران مسئول قم، پس از بیش از یک دهه ساختمانسازی و احداث انواع سازههایی نظیر بلوار، پارکینگ، فضای سبز و مبلمان وابسته به آن و سرانجام طرح گسترش محوطهی حرم مطهر حضرت معصومه (ع)، حال به صرافت رمزگشایی از این معمای ساده افتادهاند که: خب؛ حالا که این همه موانع در مسیر قمرود ایجاد کردهایم، اگر سیل آمد، باید چه کار کنیم؟!
و وقتی که سیل آمد و جان چندین هموطن را گرفت و اموالشان را با خود به یغما برد و خساراتی چشمگیر به سازههای شهری وارد ساخت و مناظر بودجود آمده از انباشت اتومبیلهای نوروزی بر روی کول یکدیگر حیرت و خندهی ناظران جهانی را سبب شد، تازه توانستیم این معمای ساده را حل کرده و با قاطعیت در حضور نمایندگان رسانههای گروهی اعلام کنیم: «باید مسیر رودخانه قمرود از داخل شهر تغییر کند و سازمان حوادث غیرمترقبه کشور نیز اعتبارات لازم در این ارتباط را تأمین خواهد کرد!»
پرسش اصلی این است که چرا نباید نخست اعتبارات خرج شده – بخوانید حرام شده – در بستر رودخانه قم را خرج مطالعات ارزیابی تغییر مسیر رودخانه میکردیم؟ آیا 100 میلیون تومان هزینه ارزیابی در برابر میلیاردها تومان هزینهی ساخت و ساز نابخردانه و غیر علمی در بستر رودخانه و خسارتهای به بار آمده از سیل 11 فروردین ماه 1388، رقم قابل توجهی بوده است که نتوانستیم آن را تأمین کنیم؟! و آیا نباید به این شیوهی مدیریت دوراندیشانهی شهری قم عالیترین رتبهی آیندهپژوهی را اهدا کرد؟!
کافی است به یادآوریم که بدنهی کارشناسی موجود در قم، پیشتر چندین و چند بار نسبت به ساخت و سازهای نابخردانه در بستر قمرود هشدار داده بود. از جمله: در سال 1383 سازمان امور آب قم از شهرداری قم به علت تبدیل کردن رودخانه به پارکینگ شکایت کرد. بامزهتر آن که در تاریخ 27 مهر 1387 رئیس سازمان مدیریت بحران کشور در جمع امدادگران هلال احمر قم طی سخنانی با انتقاد از ساخت و ساز و فعالیتهای عمرانی در بستر رودخانهی قم نسبت به عواقب آن هشدار داده بود! درصورتی که از چنین مقامی انتظار میرود که عمل کند نه این که صرفاً ابراز نگرانی نماید! شاید به دلیل همین انفعال بود که در فاصلهی 3 روز پس از این اظهارات، یعنی در تاریخ 30 مهر 1387 معاون عمرانی استاندار قم در گفتگو با خبرگزاری مهر عنوان کرد: فعالیتهای عمرانی در بستر رودخانه قم با مطالعه و مهندسی کامل است و هیچ خطری نخواهد داشت! (البته واقعاً هم هیچ خطری نداشت، منتها نه برای شهروندان بیگناه قمی و مسافران نوروزی آن، بلکه برای ساختمان استانداری این شهر!)
واقعاً تا کی قرار است در این کشور بر اساس مدیریت بحران حرکت کرده و به درمان بپردازیم؟ چرا نباید بر مبنای آموزههای مدیریت خطرپذیری (ریسک) حرکت کرده و به پیشگیری بپردازیم؟
باور کنید صدها سال پیش هموطنان شریف و باهوش اصفهانی ما، نهیب زده بودند که منارجمبان را ندزدید، وقتی هنوز چاهی برای مخفی کردن آن نیافتهاید! امّا نمیدانم آن زنهار را چرا در حوزهی مدیریت سرزمین کمتر جدی گرفته و میگیریم؟
و اما نکتهی مهم دیگر، سخنان احمد عفتان – مدیرکل منابع طبیعی استان قم – است که آشکارا با مواضع قاطعانهی ناظمی اردکانی – استاندار قم – در تضاد قرار داشته و بر این باور است که گزینهی تغییر مسیر رودخانه قم، نه نخستین راهکار که آخرین آن است.
باید توجه داشت که مسیر رودخانهی قمرود از دیرینهای به قدمت – دست کم – دوران چهارم زمین شناسی برخوردار بوده و در حقیقت، شهر قم اصولاً به واسطهی حضور این رودخانه ایجاد شده و فلسفهی وجود و حفظ آن نیز به خاطر عبور همین هرزآبها و سیلابهاست.
واقعیتی که نشان میدهد، شیب عرصهی شهر کنونی قم در هر دو سوی رودخانه به سمت فمرود میل داشته و بنابراین، این بستر فراخ سیلابی، در حکم زهکش شهر و نیز یکی از عوامل کاهندهی آسیبپذیری این سکونتگاه تاریخی و مقدس در برابر رخداد بارندگیهای شدید و سیل بوده است. یعنی: حتا اگر سیلی از بیرون هم وارد شهر نشود، آب جمع شده در عرصهی حدود 8200 هکتاری قم چگونه و با چه سازوکاری قرار است – بدون کمک از معبر طبیعی قم رود – به بیرون از شهر هدایت شود؟
امید که در ارزیابیها و مطالعات آینده، تمامی این موارد به خوبی دیده شود تا خدای ناکرده شاهد حادثهای غمانگیزتر از سیل 11 فروردین 88 نباشیم. چرا که اگر مسیر رودخانه را با صرف میلیاردها تومان هزینه تغییر دادیم (و این بار مانند کانال توانا در خوزستان عمل نکرده و باتلاقی را نیافریدیم!) آنگاه خدای ناکرده مجدداً شاهد خسارت از سیل در شهر قم شویم، فکر کنم عنوان احمقانهترین سیل جهان، ملایمترین عنوانی خواهد بود که میشود به آن سیل فرضی داد؛ عنوانی که تا همیشهی تاریخ – چون فرمان کتابسوزان اسکندریه – شناسهی اوج «حماقت در مدیریت»! لقب خواهد گرفت و ماندگار خواهد شد.
مؤخره 1:
در صفحه 3 روزنامه همشهری مورخ 24 اردیبهشت ماه 1377، سندی ماندگار به چشم میخورد. در آن سند از قول دکتر آهنگ کوثر آمده است: «به دلیل مکانیابی اشتباه و عدم ارزیابی زیستمحیطی، سد 15 خرداد بلااستفاده خواهد شد.» جالب اینجاست که در تاریخ 17 تیر 1377، جوابیه سازمان آب وزارت نیرو در صفحه 7 همان روزنامه و خطاب به دکتر کوثر منتشر شده است.
حال فقط کافی است که آن پیشبینی و جوابیه را دوباره مرور کنید، تادریابید که چه فرصتهایی را به دلیل عدم اعتنای جدی به تحلیلهای کارشناسی تاکنون سوزاندهایم. امید که در ماجرای مهار آسیبپذیری قم در برابر سیل از آن اشتباهات تاریخی پند بگیریم.
مؤخره 2:
ویژگیهای مختصری از آبخیز قمرود به همراه جدول و نقشهی مربوطه را میتواند در این نشانی مطالعه فرمایید.
مطالبتون مثل همیشه عالی و زیبا بود استاد.
با درود…
واقعا باید آفرین گفت به این استاندار که به این نتیجه رسیده است!
عجیب است این بشر هنوز یاد نگرفته است در تعامل با طبیعت باشد نه در تضاد!
رود ها در کشورهای دیگر اگر در کنار شهری باشند مظهر زندگی اند ولی در اینجا می خواهند او را بندازند بیرون و ازش راحت شوند!
تشکر. طلب بسیار دلسوزانه ای بود. بهترین تحلیلی بود که تا به حال درباره سیل قم خوانده بودم.