در پاسخ به ناصر کرمی و محمّدباقر صدوق!

ناصر کرمی در آخرین یادداشتش که به صورتی همزمان و در شمارگانی گسترده در روزنامه همشهری نیز منتشر شده است، این پرسش حیرت‌انگیز را به چالش کشیده که: «وقتی حتا یک شغال هم داخل خیلی از مناطق حفاظت‌شده کشور باقی نمانده، چه اصراری برای محیط‌بانی گسترده در حریم آنها وجود دارد؟!»
و آنگاه نتیجه می‌گیرد: آیا بهتر نیست نصف مناطق حفاظت شده کشور، منحل شود؟
او در یادداشت خود، پس از ذکر نقل قول‌های موافق و مخالفی از دو صاحب‌نظر نامی این حوزه – اسماعیل کهرم و محمّدباقر صدوق – از اهالی سبزنویس وبلاگستان خواسته است تا در این بحث مشارکت داشته و تنورش را گرم نگه دارند.
چنین است که نگارنده نیز کوشیده است تا در سطور پیش رو، دیدگاه‌های خویش را در این خصوص قلمی سازد!

نخست اینکه:
حرف آقای صدوق، حرف تازه‌ای نیست! کافی است به هر یک از مناطق چهارگانه تحت نظر سازمان مراجعه کرده و با مسئولین حفاظت از عرصه‌های یادشده به گفتگو بنشینید تادریابید یگانه خواسته‌ی مشترک اغلب این مسئولین، کمک به کاهش حوزه‌ی تحت امرشان است! این صدا را می‌توانید در دنا، گاندو، پارک ملی کویر، سبزکوه، مناطق حفاظت شده اطراف تهران، میان‌جنگل، اشترانکوه و بسیاری از مناطق دیگر با رسایی هر چه تمام‌تر بشنوید. در حقیقت، محیط‌بانان و رؤسای مافوق آنها خسته شده‌اند! خسته شده‌اند از بس که مجبور بوده‌اند با مردم محلی و اغلب دستگاه‌های دولتی به مقابله برخواسته و به نفع زیستمندان بی‌زبان از حق زبان‌داران و قدرتمندان محلی بگذرند! و این چالشی جدی است. حتا برخی از مدیران کل سازمان در سطح استان، در گفتگویی مستقیم با نگارنده، به صراحت خواهان کاهش سطح مناطق تحت حفاظت خویش در استان متبوعه هستند، به خصوص در آن بخش‌هایی که همکارانشان، بیشترین درگیری با مردم محلی را داشته و مجبور به تردد روزانه در محاکم دادگستری هستند. به زبانی ساده‌تر، مفهوم سخن دکتر صدوق آن است: حال که با توجه به بضاعت سخت‌افزاری و نرم‌افزاری دستگاه متولی محیط زیست، امکان حراست مطلوب و مؤثر از اغلب مناطق چهارگانه میسر نیست، همان بهتر که به جای حل مسأله، صورت مسأله را پاک کنیم و خود را خلاص!

دوّم اینکه:
آیا می‌دانید از بین 33 میلیون گونه‌هایی که تخمین زده می‌شود در کره‌ی زمین زیست می‌کنند، این بشر پرمدعا تاکنون فقط توانسته 4 درصد آنها را شناسایی کند؟! و آیا می دانید: خطر انقراض جانوران 100 برابر سریع تر از پیش بینی های علمی بوده است؟! راست آن است که ما آدم‌زمینی‌ها، آنقدر که حاضریم برای کشتن و تخریب‌کردن سرمایه‌گذاری کرده و پژوهش کنیم، عملاً نشان داده‌ایم که مرد (یا زن) سرمایه‌گذاری در عرصه‌های محیط زیست نبوده و نیستیم! اگر مردمان حاضر در قرن 21 ، مجبور هستند تا مهمترین چالش‌های خود را در حوزه‌ی بیابان‌زایی، جهان‌گرمایی، تغییر اقلیم، سارس، آنفولانزای مرغی، شیوع دوباره مالاریا، ایدز، خشکسالی و نظایر آن تجربه کنند، خود شاهدی استوار در تأیید این مدعاست که ما نخواسته‌ایم تا واقعاً به شیوه‌های زنده‌ماندن و افزایش پایدار کیفیت زندگی بیاندیشیم! چون هنوز از آن بلوغ فکری که باید، برخوردار نیستیم و بیشتر رهبران کشورهای دنیا، به جای آنکه اندیشمندانی فرزانه و نخبه باشند، هنرپیشگانی خوش سیما و شیک‌پوش یا لمپن‌هایی قداره بند هستند که برای پایداری صندلی قدرت خویش، به پاسخگویی به نیازهای کوتاه‌مدت رأی دهندگان می‌پردازند. به راستی اندکی به سلوک عالی‌ترین مقام کشور فرانسه، مهد تمدن اروپا و قلب ادبیات و شعر جهان دقت کنید تا دریابید که چه می‌گویم؟! در کشور ما نیز، البته و شوربختانه وضع بهتر که نیست، هیچ، بدتر هم هست! چرا که عالی‌ترین مقام اجرایی کشور و نخستین معاونش بارها و به صورت علنی به استهزاء ملاحظات بنیادین محیط زیست پرداخته و آن را دسیسه‌ای از سوی غرب پنداشته‌اند. در اینجا نه تنها هنوز منابع طبیعی را سد راه توسعه می‌دانند، بلکه مهار جمعیت را توطئه‌ای شیطانی فرض کرده و محیط زیست را محیط «ایست» تلقی می‌کنند. در چنین شرایطی بدیهی است که سلحشوران خاکریز نخست مقابله با متخلفان و متجاوزان به طبیعت، تا چه اندازه خود را بی‌پناه و آسیب‌پذیر می‌یابند.

سوّم اینکه:
تقریباً هر هفته خبر می‌رسد که در اقصی نقاط جهان، گونه‌ای جدید کشف شده و یا تعدادی از گونه‌های گیاهی و جانوری که می‌پنداشته‌اند، منقرض شده‌اند، دوباره در زیستگاه اجدادی‌شان مشاهده شده‌اند. بازگشت گوزن زرد، حضور دوباره سگ آبی (شینگ) در رودخانه‌های حوزه شهرستان بروجرد، کشف هشت گونه جدید جانوری در غاری در بیت‌المقدس، کشف یک گونه خفاش در ماداگاسکار، مشاهده‌ی گونه‌ای نادر از کوسه در آب‌های ژاپن، حضور نادرترین سوسمار جهان (جکو) در کرمانشاه و وزغ کویری در جنوب سمنان (چشمه سفیدآب)، مشاهده دوباره‌ی چندین گونه گیاهی در بیابان‌های استرالیا و ده‌ها و ده‌ها نمونه دیگر نشان می‌دهد که ما نه‌تنها هنوز طبیعت را به درستی نشناخته‌ایم، بلکه هنوز باور نداریم که این طبیعت قادر به معجزه است و می‌تواند به رغم دشواری‌های تحمیل شده بر آن، همچنان برگ‌هایی تازه برای بازی کردن رو کند و حریف را به حیرت اندازد! کشف باکتری‌هایی در چشمه‌های آب داغ «یلو استون» در آمریکا، یکی از تازه‌ترین حیرت‌های آدمی است! اینکه چگونه امکان دارد موجودی بتواند در دمای 120 تا 150 درجه سانتی‌گراد به حیات خود ادامه دهد و تازه جهشی در صنعت اتانول هم بیافریند!
اینها را گفتم تا تأکید کنم: ما حق نداریم چون نمی‌دانیم یا چون نمی‌توانیم، حکم به کاهش سطح مناطق حفاظت‌شده خویش صادر کنیم. این عرصه‌های طبیعی متعلق به نسل دیروز و امروز نیست، حتا فقط به ایرانیان هم تعلق ندارد، ما باید به وظایف شهروندی خویش، به عنوان عضوی از دهکده‌ی جهانی آگاه باشیم و از این عرصه‌های طبیعی، به عنوان میراثی جهانی حراست و پاسداری کرده و این امانت گرانسنگ را به فرزندان خویش بسپاریم.
دوستان عزیز را دعوت می‌کنم به مطالعه‌ی یادداشتی خواندنی از عباس محمدی، در همین ارتباط که به شیوایی توضیح داده که حتا با چرتکه اندازی هم نمی‌توان ارزش واقعی بوم‌سازگان‌ (اکوسیستم) های کشور را محاسبه کرد، چه رسد به اینکه بخواهیم با ملاحظات رایج در اقتصاد سنتی و بازاری خود به این مهم دست یابیم.

فرازنای کلام آنکه:
همان طور که دکتر اسماعیل کهرم عزیز هم به درستی بر آن تأکید کرده است، هنوز که هنوز است، ما نتوانسته‌ایم سطح مناطق حفاظت شده خود را به آستانه‌ی استانداردهای جهانی نزدیک کنیم و به حد 11 درصد برسانیم. چرا که دستگاه متولی محیط زیست کشور نتوانسته الزامات لازم و دلایل مقبولی را برای سیاستگزاران مملکتی ارایه دهد و مهم‌تر آنکه در همین مناطق موجود هم نتوانسته برنامه‌ای مدون و پویا را با جلب مشارکت جوامع محلی به سامان برساند. وقتی که وضعیت نیروی متخصص محیط زیست اینگونه هست که می‌بینیم، وقتی هنوز در بسیاری از مناطق حفاظت شده ما، صحبت کردن از فعالیت مراکز تحقیقات زیست‌محیطی بیشتر به یک آرزو و رؤیا می‌ماند و وقتی که ما از حفاظت شده اعلام کردن یک عرصه‌ی طبیعی، همچنان همان پنداری را داریم و همان رفتاری را می‌‌کنیم که با قرق عرصه‌های مرتعی خود انجام می‌دهیم و هیچ خبری از آموزه‌ی حاکم بر اندوخته‌گاه‌های زیست‌سپهر (ذخیره‌گاه بیوسفر) در آنها وجود ندارد، معلوم است که وضع همانی است که می‌بینیم و در بر همان پاشنه‌ای می‌چرخد که تاکنون چرخیده است … بنابراین، باید هر چه سریع‌تر در بخش محیط زیست – در هر سه حوزه‌ی اجرایی، پژوهشی و ترویجی – به ارتقاء نرم‌افزاری همت کرده و دانش محیط زیست را در بین کاربران و دست‌اندرکاران این حوزه افزایش دهیم.
تنها در آن صورت است که حتا صحبت کردن در مورد چنین تردیدهایی و مثال آوردن از شغال، می‌تواند اسباب شرمندگی را فراهم آورد!