بد نگوییم به مهتاب ، اگر تب داریم!

دوست دانشمند و فرزانه‌ام، کمال‌الدین ناصری عزیز مجدداً بر بنده منت نهاده و به بهانه‌ی یادداشت پیشینم در باره‌ی نکوهش حیوان‌آزاری، از جایگاهی بلندتر و آرمانی متعالی‌تر به موضوع نگریسته و یادمان انداخته‌اند که نگرش‌های انسان‌محورانه‌ی افراطی نباید ملاک قضاوت ما برای برچسب‌زدن بر موجودات اطراف مان باشد.
    یادداشت دکتر ناصری، بی‌اختیار مرا یاد نوای جاودانه‌ی سهراب انداخت که بیش از 4 دهه‌ی پیش از من و تو پرسیده بود:

من نمی‌دانم چرا می‌گویند:
اسب حیوان نجیبی است و کبوتر زیباست
گل شبدر چه کم از لاله‌ی قرمز دارد
چشم‌ها را باید شست …

    بله، دست‌نوشته‌ی ناصری یادآوری‌مان می‌کند که باید چشم‌ها را بشوریم و جور دیگر به تماشای محیط زیستنمان بپردازیم.
   کمال الدین می‌پرسد: به راستی در این نظام خلقت کدام گونه آفت سایرین است؟ کدام گونه دیگر زیستمندان را به نابودی و فنا کشیده است؟ کدام گونه غیر اخلاقی رفتار می‌کند؟ کدام گونه نه تنها سایر گونه‏ها را در معرض توفان بلا قرار داده، بلکه می‌رود که خویشتن را نیز در گرداب مصایب خودساخته غرق نماید؟
    آری … بد نگوییم به مهتاب، اگر تب داریم.

    اینک با سپاس مجدد از این دوست فرزانه و عاشق طبیعت و ابراز شادمانی برای دانشجویانی که در محضر چنین آموزگاری رشد می‌یابند، توجه خوانندگان عزیز مهار بیابان‌زایی را به مشروح نظر دکتر کمال‌الدین ناصری جلب می‌کنم:

    درود بر شما مهندس درویش عزیز و بر همه‌ی دوستدارن طبیعت
    می‏دانم که با دیدگاه‏های اکوفاشیستی موافق نیستید، همچنان که من نیستم. ولی اجازه بدهید بگویم اگر می‏خواهیم مهربانی نسبت به دیگر جانداران و عشق به طبیعت (که همان عشق به زندگی و خودمان است)، را در جان خود و نسل‏های آتی بنشانیم، باید بپذیریم که ما با سایر گونه‏های زنده برابریم. تا زمانی که از موضع گونه‌ی برتر و صاحب اختیار به سایر گونه‏ها می‏نگریم، اوضاع بر همین مدار است. استدلال‏هایی از این دست که سایر گونه‌ها را حفظ کنیم، چون سودی به ما می‌رسانند یا حتی ممکن است در آینده فایده‏ای برای ما داشته باشند و یکی از دردهای ما را درمان کنند یا حتا این اندیشه که آنها زیبایند، پس بگذاریم ما و نسل‌های آینده از این زیبایی‏ها بهره‏مند شوند، جملگی استدلال‏های انسان محورانه، کاسب‏کارانه و به تعبیری خودخواهانه است. در این دیدگاه، وجود تمام موجودات تنها به جهت خدمت‏رسانی به انسان، موجه است و فراتر از آن دلیلی متصور نیست. ماییم که محور تمام هستی و ملاک سنجش هر خوب و بدی هستیم. این توجیهات برآمده از اخلاق ما انسان‏هاست که این اخلاق، خود برساخته‌ی بسیار سترگی از یافته‌های انسان‌شناسی و جامعه‌شناسی است. بر این استدلال ایرادی وارد است، اگر فرضاً روزی به این نتیجه رسیدیم که گونه‏ای هیچ سودی برای ما ندارد یا آنکه ما همان فایده را از طریق تکنولوژی یا ترکیبات شیمیایی و غیره بدست آوردیم و دیگر نیازی به آن گونه نداشتیم، آیا می‌توانیم حکم بی‏فایدگی و  نابودی آنرا صادر کنیم؟ (فرض کنید که گونه‏های دیگری با عملکرد مشابه در بوم‌سازگان –اکوسیستم- موجود باشند که بتوانند جای آن را پر کنند و توازن طبیعت به هم نخورد، همچنان که در نظریه‌ی “گونه‏های مازاد” مطرح است). آیا ما اصولاً این اختیار را داریم که درباره‌ی بود و نبود سایر گونه‏ها قضاوت کنیم؟ دید‌گاه فایده‏مند بودن گونه‏ها به ناچار واژه هایی از جنس “گونه‌ی نامطلوب، علف هرز، جانور موذی” را هم بدنبال می‌آورد. هر نظریه بدیل خود را نیز خلق خواهد کرد.
    اما بگذارید چشم‏ها را بشوییم و از زاویه‌ی دیگر به جایگاه انسان در نظام آفرینش بنگریم. سوال این است که آیا ما مجازیم زمانی که میان خود و سایر گونه‌ها “قضاوت” می‌کنیم، اخلاق خود را که برساخته‌ی خودمان است، ملاک قضاوت قرار دهیم. این کاملاً ناعادلانه است. دیدگاه انسان شناسانه نمی‌تواند و نباید ملاک قضاوت میان ما و سایر گونه‌ها باشد. در این میانه ملاک دیگری نیاز است که همانا دیدگاه زیست‏شناختی است. زیست شناسی (و اکولوژی) فارغ از آن پیش‏فرض‏ها و پیش‏داوری‏های عظیم که نگرش و جهان‏بینی ما را شکل داده‌اند، به ما می‏‌گوید که در نظام خلقت انسان با سایر گونه‏ها برابر است. به عبارتی برای طبیعت میان انسان و درخت و حشره و پرنده تفاوتی موجود نیست. آن جهان‏بینیِ سترگِ انسان محورانه “برساخته‏ای درون گونه‏ای” است که بکار مقایسات “میان گونه‏ای” نمی‏خورد.
    اکنون اگر دیدگاه نظام برابری زیست‏شناختی را پذیرفتیم و آرایه‏های خودساخته را بکنار افکندیم، آنگاه درمی‏یابیم که اخلاق درون گونه‏ای ما نیز بکار رفتار میان‏گونه‏ای نمی‌آید، پس اخلاق دیگری لازم می‏شود که همان “اخلاق زیست محیطی” است. در این نگرش، هر گونه فقط بر اساس سود مادی یا معنوی که برای انسان دارد، ارزش گذاری نمی‌شود. بلکه هر زیستمندی در ذات خود ارزشمند است. هر جانداری که به شرف هستی مشرف شده است واجد کرامت و لایق احترام است، خواه برای گونه‌ی دیگری (مثلاً انسان) واجد فایده‏ای باشد یا نباشد. در این دیدگاه، دیگر انسان “حق ندارد” برای بقا یا فنای گونه‏ای دیگر تصمیم‏سازی کند. این دیدگاه، سایر جانداران را “صاحب حق” می کند.
حال که چنین شد دوباره این سوال را از خود بپرسیم که به راستی در این نظام خلقت کدام گونه آفت سایرین است؟ کدام گونه دیگر زیستمندان را به نابودی و فنا کشیده است؟ کدام گونه غیر اخلاقی رفتار می کند؟ کدام گونه نه تنها سایر گونه‏ها را در معرض توفان بلا قرار داده بلکه می‌رود که خویشتن را نیز در گرداب مصایب خودساخته غرق نماید؟ آیا پاسخ این سوالات جز آنکه ما را در محضر سایر گونه‏ها شرمسار و سرافکنده کند، حاصلی خواهد داشت؟ باور کنید اینها افراط گرایی نیست، بلکه کوششی است تا بخاطر آوریم که ما انسان‏ها در تعیین جایگاه خودساخته در نظام خلقت، افراط کرده‏ایم.
    آنان ‏که به اخلاق زیست محیطی قایل هستند، دیدگاه اکولوژیست‏های معتقد به فایده‏مندی گونه‏ها برای انسان را با اصطلاح “اکولوژی سطحی نگر” مورد چالش و نکوهش قرار می دهند و در مقابل “اکولوژی ژرفانگر” (Deep Ecology) را به میدان می‌آورند که یکی از ارکان آن برابری همه‌ی گونه‏هاست.
    طبیعی است که در ذهن عادت زده‌ی ما آدمیان، که عمری از موضع برتر و سرور به سایر جانداران نگریسته‏ایم، پذیرش آنکه در نظام طبیعت با یک کرم خاکی یا قارچ برابریم بسیار دشوار، گزنده و وهن آلود است. لیکن واقعیتی است که تلخ ولی توهم‏زداست. به نظرم می توانیم با نگرشی اخلاقی به سایر جانوران، که برآمده از اخلاق زیست‏محیطی است، به بازنگری جایگاه خود بعنوان یک گونه، در میان سایر گونه‏ها بپردازیم و از گذر اصلاح بینش و نگرش خویش، رفتار خود را تنظیم و تعدیل کرده و بقای خود بر روی کره‌ی زمین را تداوم بخشیم. در این نگرش ما نه تنها با سایر گونه‏ برابر بلکه برادر و خویشاوند نیز هستیم. پس من که درختی را دوست می دارم به برادر خود مهر می ورزم و چه نیکو برادرانی هستند این درختان، این پرندگان، این جانوران. در این نکته درنگی باید.