راهبردها و راهکارهای پژوهش در سند راهبردی بیابان – 21

3-1-4- راهبردهای تحقیقاتی

بر طبق آنچه که گذشت و با توجه به شش راهبرد اجرایی ارایه شده، در بخش پژوهشی نیز، شش راهبرد زیر انتخاب و معرفی می‌شود:

1- شناخت تنوّع زیستی و ارزش‌های آن در مناطق کویری و بیابان به منظور ارتقاء شرایط بوم‌سازگان‌های آسیب دیده؛
2- پهنه‌بندی و پایش بیابان و ارزیابی بیابان‌زایی در کشور
3- شناخت و معرفی مزیت‌های نسبی کویر و بیابان به منظور بهبود شرایط معیشتی جوامع متاثر از بیابان‌زایی؛
4- بررسی اثرات خشکسالی و تغییر اقلیم در روند بیابان‌زایی؛
5- تحقیق در شناسایی اندوخته‌ها و منابع آب و خاک؛
6- شناخت تأثیر فعالیت‌های انسانی، نظام‌های بهره‌برداری و کاربری اراضی بر بیابان‌زایی و ظرفیت‌سازی اطلاعاتی.

اینک به معرفی و تشریح راهکارهای هر یک از راهبردهای شش‌گانه‌ی پژوهشی موصوف می‌پردازیم.

1-3-1-4- راهکارهای پژوهشی راهبرد نخست:
شناخت تنوّع زیستی و ارزش‌های آن در مناطق کویری و بیابان به منظور ارتقاء شرایط بوم‌سازگان‌های آسیب دیده

• بررسی نحوه‌ی استقرار و تعیین آستانه‌ی مقاومت گونه‌های گیاهی بیابانی به عوامل محدود‌کننده (نظیر خشکی، شوری و …)
– بوم‌شناسی فردی اندوخته‌های گیاهی بومی و معرفی گونه‌های سازگار با مناطق خشک،
– معرفی گونه‌های مناسب برای احداث بادشکن در مناطق بیابانی،
– انتخاب مناسب‌ترین گونه‌ها برای بادشکن سبز حاشیه مزارع و مراکز سکونتگاهی یا اقتصادی،
– تعیین حدود مقاومت به شوری و قلیاییت گونه‌های گیاهی بیابانی،
– معرفی گونه‌های بومی سازگار و مقاوم به خشکی برای مقابله با بیابان‌زایی،
– تحقیق پیرامون تولید نهال و استقرار گونه‌های مقاوم به شرایط دشوار بیابانی،
– شناخت و معرفی گونه‌های گیاهی کاهنده‌ی آلودگی منابع آب و خاک در مناطق خشک.

• پژوهش در روش‌های مدیریت حفاظت و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی بیابان:
– تحقیق در زمینه‌ی تعیین بیلان آبی مناطق خشک.
• بررسی استعداد رویشی مناطق بیابانی از منظر تولید و پرورش گونه‌های با ارزش اقتصادی:
– تحقیق در زمینه‌ی تعیین نیاز آبی گیاهان با ارزش مناطق خشک.

2-3-1-4- راهکارهای پژوهشی راهبرد دوّم:
• پهنه‌بندی و پایش بیابان و ارزیابی بیابان‌زایی در کشور
• تعیین و معرفی کاراترین معیارها و شاخص‌های بیابان‌زایی و نیز انتخاب حوضه‌های معرف با توجه به ویژگی‌های بومی کشور:
– بررسی، شناسایی و معرفی معیارها و شاخص‌های میدانی تخریب سرزمین
– بررسی و مطالعه معیارها و شاخص‌های دورسنجی (RS) در تخریب سرزمین
– تکوین روش‌شناسی بهینه برای همنهاد و جمع‌بست شاخص‌های میدانی و دورسنجی

• ارایه‌ی سازوکارِ بومی‌کردنِ روش‌های تهیه‌ی نقشه‌ی بیابان‌زایی در ایران
– بررسی و واسنجی روش‌های تهیه‌ی نقشه‌ی بیابان‌زایی، مانند روش‌های فائو و یونپ، مدالوس، گلاسود لادو گلادا

• پایش مستمر عرصه‌های طبیعی به منظور آگاهی از میزان شتاب پس‌رونده یا پیش‌رونده‌ی علایم حیاتی و تغییرات فیزیکوشیمیایی در زیست‌اقلیم‌های گوناگون کشور و دلایل بروز آنها:
– پایش شناسه‌های بیابان‌زایی، به ویژه در حوضه‌های مرکزی، جنوبی و شرقی کشور،
– تدارک پایگاه‌ها یا ایستگاه‌های ثبت دایمی ویژگی‌های مربوط به آب، خاک، گیاه و اقلیم مناطق بیابانی،
– شناخت و طبقه‌بندی مناطق آسیب‌پذیر و تهیه‌ی نقشه‌ی حساسیت اراضی به بیابان‌زایی،
– بررسی و ارایه‌ی تعاریفی بومی به همراه تعیین قلمرو طبیعی بیابان‌های واقعی کشور،
– تحقیق پیرامون سامانه‌های دیده‌بانی و مراقبتی بوم‌سازگان بیابان.

3-3-1-4- راهکارهای پژوهشی راهبرد سوّم:
• شناخت و معرفی مزیت‌های نسبی کویر و بیابان به منظور بهبود شرایط معیشتی جوامع متاثر از بیابان‌زایی

• پژوهش و معرفی متناسب‌ترین و پایدارترین شیوه‌های بوم‌گردی بیابانی و کویری:
– بررسی ویژگی‌های بومی و منحصر به فرد کویرها و بیابان‌های ایران (ظرفیت‌سازی برای بهره‌برداری‌های بوم‌‌گردی)
– معرفی معیارها و شاخص‌های لازم برای انتخاب سایت‌های گردشگری
– شناخت و تعیین سایت‌های ‌گردشگری در مناطق کویری و بیابان
– بررسی ضوابط ارایه برنامه‌های تفرج گسترده و متمرکز در سایت‌های گردشگری

• ارزش‌گذاری خدمات غیرقابل تبادل کویرها و بیابان‌های کشور:
– شناخت و ارزشگذاری تنوع جانوری
– شناخت و ارزشگذاری تنوع گیاهی
– بررسی توانایی گونه‌های گیاهی بومی و سازگار به زیست‌بوم بیابانی کشور از منظر ترسیب کربن، تولید اکسیژن،
– بررسی نقش استقرار پوشش گیاهی در مناطق بیابانی بر تعدیل اقلیم و آشیان‌سازی
– شناخت و ارزشگذاری چشم‌انداز‌های طبیعی
– شناخت و ارزشگذاری کهن‌زادبوم‌ها و سکونتگاه‌های انسانی حاشیه‌ی کویر و بیابان‌ها

• تحقیق در بهره‌برداری از توان‌های موجود در مناطق بیابانی (برای بهبود معیشت یا معیشت‌های جایگزین اهالی)
– بررسی شیوه‌های تنوع‌بخشی (تنوع بهره‌برداری) به اقتصاد روستایی مناطق بیابانی کشور

• بررسی نحوه‌ی استحصال فرآورده‌های چوبی و غیر آن از گونه‌های گیاهی بیابانی و توجیه اقتصادی کشت آنها
• ابداع فناوری و تبادل دانش در حوزه‌ی بهره‌برداری پایدار از منابع سرزمینی:
• پژوهش، آزمون و معرفی شیوه‌ها و فناوری‌های مهار و استفاده از کارمایه‌های طبیعی‌ِ جایگزین در زیست‌بوم‌های کویری و بیابانی (آب، باد، زمین‌گرمایی، نور خورشید و …)،
• شناسایی و تلفیقِ دانش‌های بومی با فناوری‌های روز:
– بازشناسی دانش بومی بیابان‌داری (بندسار، بادگیر، یخدان، آب‌انبار، کشت‌های سنتی و …)
– کاربستِ نوین‌ترین و کاراترین شگردهای ارزیابی و مدیریت زیست‌محیطی به هدف کاهش جریان پس‌رفت در مناطق مستعد بیابان‌زایی،
– تولید و معرفی ابزارها یا نرم‌افزارهای مؤثر در مهارِ بیابان‌زایی و آگاهی‌بخشی آسان‌تر و سریع‌تر از تغییرات حادث شده در مناطق کویری و بیابانی.

4-3-1-4- راهکارهای پژوهشی راهبرد چهارم:
• بررسی اثرات خشکسالی و تغییر اقلیم در روند بیابان‌زایی
• بررسی پدیده‌ی جهان‌گرمایی و تغییر اقلیم به تفکیک مناطق اصلی بوم‌شناختی کشور
– تعیین تأثیر متقابل بیابان‌زایی و تغییر اقلیم در هر یک از مرزهای آب‌شناختی واقعی کشور
– پژوهش در مورد اثر تغییرات اقلیمی بر منابع آب و خاک و گیاه،
– تحلیل روابط خطی تعداد وقوع دوره‌های خشک و مرطوب در کشور،
– پیش‌بینی وقوع خشکسالی و اثرات آن بر بیابان‌زایی

• ابداع، معرفی و ترویج الگوهایی مبتنی بر روش مدیریت غیر‌سازه‌ای برای سازگاری با خشکسالی بر پایه‌ی آموزه‌ی مدیریت خطر‌پذیری

• بررسی استعداد سیل‌خیزی در آبخیز سرزمین‌های خشک کشور و راهکارهای مهارِ بخردانه کارمایه‌ی سیل:
– روندیابی آورد حوضه‌های آبخیز اصلی کشور، به ویژه حوضه‌های مرکزی، جنوبی و شرقی.

5-3-1-4- راهکارهای پژوهشی راهبرد پنجم:
• تحقیق در شناسایی اندوخته‌ها و منابع آب و خاک

• کاوش در شیوه‌های افزایش استحصال آب و کارایی مصرف آن، شامل: افزایش بهره‌وری از ریزش‌های آسمانی و استفاده از آب‌های با کیفیت پایین:
– روش‌های بهره‌برداری، صرفه‌جویی و حفاظت منابع آب و خاک،
– بررسی اثرات آبیاری با آب شور در احیاء مناطق بیابانی،
– بررسی و معرفی بهینه‌ترین روش‌های جمع‌آوری هرزآب

• مطالعه و شناسایی منابع آب و خاک در مناطق بیابانی
• پژوهش در مورد شناسایی و معرفی سازندهای آلوده‌کننده‌ی آب و خاک
• بررسی و مقایسه اثربخشی مواد جاذب‌الرطوبه در استقرار گیاهان بیابانی
• بررسی شیوه‌های مناسب تولید با توجه به بهبود حاصلخیزی خاک در مناطق بیابانی
– بررسی و معرفی راهکارهای استفاده از بیوگاز در حاصلخیزی خاک

• شناخت عوامل و فرآیندهای مؤثر در پدیده‌ی فرسایش آبی و بادی به همراهِ تعیین نقش هر یک از آنها به تفکیکِ زیست‌اقلیم‌های گوناگون کشور در تشدید فرآیند بیابان‌زایی و خشکسالی:
– شناسایی و آنالیز بادهای فرساینده و تعیین اشکال تراکمی فرسایش بادی به تفکیک استان‌های کشور
– تعیین آستانه‌ی آسیب‌پذیری خاک‌دانه‌ها در مناطق بیابانی کشور
– معرفی مناسب‌ترین روش‌های مهار فرسایش بادی و تثبیت ماسه‌های روان
– تعیین آستانه فرسایش بادی در مناطق بیابانی
– معرفی مناسب‌ترین روش‌های کنترل فرسایش بادی
– تعیین خصوصیات فیزیکی شیمیایی و مینرالوژیکی شن‌زارهای کشور

• تحقیق در منشاء ماسه‌های روان و جستجوی روش‌های مؤثر و مقرون به صرفه‌ی تثبیت پایدار آنها:
– پژوهش در مورد انواع خاکپوش‌های شن‌های روان و اثر آنها در استقرار گیاه
– بررسی بر روی ظرفیت تولیدی ماسه‌های روان در ایجاد درآمد برای ساکنین مناطق بیابانی

6-3-1-4- راهکارهای پژوهشی راهبرد ششم:
• شناخت تأثیر فعالیت‌های انسانی، نظام‌های بهره‌برداری و کاربری اراضی بر بیابان‌زایی و ظرفیت‌سازی اطلاعاتی

• شناخت مؤلفه‌های کاهنده یا افزاینده‌ی کارایی سرزمین در حوزه‌ی اقتصاد، اجتماع و فرهنگ به تفکیک حوزه‌های جغرافیای انسانی:
– تحقیق در نقش برنامه‌های توسعه و قوانین حقوقی، قضایی و مالی کشور در تشدید یا کاهش روند بیابان‌زایی،
– پژوهش پیرامون نقش مؤلفه‌های توسعه و فقر انسانی در کاهش یا افزایش روند بیابان‌زایی،
– تحقیق در زمینه‌ی مشارکت مردم و توانمند‌سازی جوامع محلی در مهاربیابان‌زایی،
– بررسی پیامدهای زیست‌محیطی عملّیات آبخیزداری و سدسازی در مناطق خشک.

• واسنجی فعالیت‌های گذشته بخش دولتی و غیر دولتی و مقایسه آن با عملکرد طرح‌های مشارکت‌ مردمی در روند مقابله با بیابان‌زایی:
– پایش و ارزشیابی طرح‌های مقابله با بیابان‌زایی

• تأثیر بیابان‌زایی بر مسایل اقتصادی و اجتماعی و پایداری سکونتگاه‌های بیابانی:
– ارزیابی آثار و پیامدهای سیل و خشکسالی بر مسایل اقتصادی اجتماعی و فرهنگی
– بررسی دستیابی به بهترین راهکار مدیریت مشارکتی در مهار بیابان‌زایی
– بررسی الگوی موفق فرهنگ‌سازی در سرزمین‌های خشک
– نقش فرصت‌های اقتصادی مستقل از تولید بیولوژیک در بهبود معیشت ساکنان حوضه‌ها.

• همکاری در بررسی وضعیت نظام‌های بهره‌برداری در بخش کشاورزی و نقش آنها در افزایش یا کاهش تخریب کمی و کیفی منابع آب و خاک
• بررسی روند شوری‌زایی و شورشدگی ثانویه اراضی.