مهار بیابانزایی
وضعیت خاکهای مناطق بیابانی ایران – قسمت 7
4-1-2- خاک
بخش عمدهای از اراضی بیابانی کشور به دلیل شرایط دشوار اقلیمی فاقد خاکهای تکامل یافته است. در این گونه خاکها تخریب فیزیکی بر تخریب شیمیایی غلبه دارد. همچنین هر دو فرآیند تخریب و خاکسازی ناشی از عوامل زیستشناختی (که نقش اساسی در تکامل خاکها ایفا میکنند) در این مناطق – به ویژه به دلیل محدودیتهای اقلیمی – بسیار ضعیف و اندک عمل میکنند.
به طورکلی در مناطق بیابانی و کویری ایران، خاکها در دو رده اریدی سول (Aridisols) و انتی سول (Entisols) قرار میگیرند. این خاکها اغلب دارای رژیم رطوبتی خشک اریدیک (Aridic and Torric) بوده و در بعضی از مناطق دارای رژیم رطوبتی آکوییک (Aquic) هستند. اریدیسولها، خاکهایی هستند که در آنها یک افق سطحی اکریک ochric و افقهای تحتانی سالیک (salic)، کلسیک (calcic)، ژیپسیک (Gypsic)، کامبیک (Cambic) و به مقدار کم آرژیلیک (Argilic) مشاهده میشود.
این رده شامل خاکهای Camborthids،Gypsiorthids ،Calciorthids ، Salorthids و به ندرت Haplargids همراه با سایر خاکهای انتیسولها هستند. به طور کلی، خاکهای Entisols، خاکهایی هستند که فاقد افقهای مشخصهی تحتانی بوده و دارای افق سطحی اکریک هستند. خاکهای مناطق بیابانی از نظر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی معمولاً دارای مواد آلی کم، اسیدیته (pH)، کمی اسیدی تا قلیایی زیاد بوده و آهک در نیمرخ خاک آنها تجمع یافته و به طورکلی اغلب این خاکها آهکی هستند. این خاکها توسعه و تکامل نیمرخی کم تا متوسط دارند. بافت خاک از درشت تا متوسط و گاهی رسی تغییر می کند. فعالیت زیستشناختی این خاکها پایین است. این خاکها در مناطق خشک سرد و گرم به وسیله یک لایه نازک سنگ و سنگریزه به نام سنگفرش بیابانی (Desert pavement) پوشیده شده و تجمع املاح محلول در سطح و نیمرخ خاک در بعضی قسمتها مشاهده میشود و در بعضی قسمتها زهکش خاکهای این اراضی ضعیف است. هدایت الکتریکی خاکهای اراضی بیابانی اغلب زیاد بوده و فاقد ساختمان هستند. نفوذپذیری آنها با توجه به بافت و املاح متغیر و در اراضی تپه های شنی متحرک و غیرمتحرک سریع و خیلی سریع و در خاکهای قلیایی خیلی آهسته است. مقدار ازت خاکهای مناطق بیابانی خیلی کم بوده و فسفر آنها نیز پایین است. عامل خاک با شاخصهایی همچون شوری و قلیاییت، وضعیت زهکشی، نفوذپذیری، بافت و لایه محدودکننده و نحوه مدیریت خاک و اراضی به عنوان یکی از عوامل مهم ایجاد بیابانها به شمار میرود. با بررسیهای به عمل آمده، سطح وسیعی از اراضی بیابانی کشور از خاکهای شور و رسوبی شور تشکیل شدهاند که به دلیل شوری بالا شرایط بیابانی را بوجود آوردهاند. به علاوه بخشهایی از این اراضی از خاکهای باتلاقی شور تشکیل شدهاند که به دلیل شوری و قلیاییت زیاد و شرایط زهکشی نامطلوب جزء اراضی بیابانی و لم یزرع محسوب میشوند. برخی از خاکهای مناطق بیابانی شامل تپه ها و پهنههای ماسهای فعال و غیرفعال هستند. این خاکها به دلیل بافت سبک و فقدان ساختمان خاک در آنها، شدیداً به فرسایش بادی حساس بوده و درنتیجه مستعد بیابانزایی به شمار میروند.
