کاربرد عملی گلسنگها در بررسیهای محیط زیستی
در چهارمین و آخرین بخش از مجموعه یادداشتهایی که به هدف معرفی گلسنگها و پاسداشت کار ارزشمند دو تن از نامآوران دانش گیاهشناسی کشور، به رشته تحریر درآمده و منتشر شد، کوشیدهام تا مثالی عملی از کاربرد گلسنگها را در ایران و جهان معرفی کنم:
همان طور که میدانید، معرفی ذرات آلاینده ریز و معلق در هوا از مهمترین عوامل تهدیدکنندهی سلامت انسان هستند، این ذرات زاییدهی عصر فناوری و زیستن در جهان مدرن و پسامدرن بوده، ابعادی کمتر از 10 میکرون ( PM10s نامیده میشوند) داشته و بهراحتی قادرند تا وارد کیسههای هوایی ششها (آلوئولها) شوند و از آن طریق به خون راه یابند و آنگاه باعث بروز صدمات جدی در فرد شوند (گفتنی آن که بزرگی ریزگردها گاه به 2 میکرون هم نمیرسد!). این ذرات بهطور عمده توسط کارخانجات صنعتی و وسایط نقلیه موتوری تولیده شده و میتوانند به سرعت وارد پیکرهی گلسنگها شوند. سرب، روی، کادمیوم، نیکل، مس، جیوه و کروم نیز که از فلزات سمی و مرگبار برای موجودات زنده هستند که میتوانند وارد ساختار گلسنگها شده و در آنجا تجمع یابند، نکته جالب اینجاست که تجمع این ذرات معلق و فلزات سنگین در گلسنگها آسیبی به آنها نمیرساند (البته حساسیت گونههای مختلف از این نظر متفاوت است) و از آنجا که مقدار تجمع مواد معلق و فلزات سنگین از گلسنگها به غلظت این مواد در محیط بستگی دارد با برررسی میزان این مواد در گلسنگهای هر منطقه میتوان میزان آلودگی آن منطقه را مشخص کرد.
یکی از گونههای گلسنگها که امروزه به این منظور در دنیا مورد استفاده قرار میگیرد “Ramalina farinacea (L.) Ach.” است که پیشتر تصویرش را منتشر کردهام. خوشبختانه این گونه در مقیاس وسیع در جنگلهای هیرکانی و ارسبارانی کشور هم (بر روی تنه و شاخه درختان) یافت میشود. با بررسی میزان ذرات آلاینده در پیکرهی این گلسنگ در مناطق مختلف و تجزیه و تحلیل دادههای بهدست آمده، میتوان تشخیص داد که اولاً میزان آلودگی در کدام مناطق بیشتر است و ثانیاً منشأ آلودگی کجاست، همچنین میتوان با این بررسیها مشخص کرد که فعالیتهای صنعتی تا چه شعاعی میتوانند باعث آلودگی محیط زیست شوند. برای مثال فلزات وانادیوم و نیکل که از احتراق سوختهای فسیلی حاصل میشوند، میتوانند شاخصهای خوبی برای بررسی میزان آلودگی ناشی از تردد خودروها، عملکرد نیروگاهها و یا فعالیتهای صنعتی در هر منطقه باشند.
گلسنگها به دلیل داشتن توانایی فراوان در تجمع آلایندههای محیط زیست در خود، شناساگرهای خوبی برای نشان دادن میزان ذرات آلایندهای همچون فلزات سنگین در هوا هستند و تنها با بررسی مواد آلایندهی پیکرهی آنها میتوان میزان آلودگی یک منطقه را به راحتی تخمین زد. (در واقع گلسنگها کانونهای نمونهبرداری از محیط زیست به منظور بررسی آلایندههای آن هستند). برای تشخیص میزان آلایندهها در پیکر گلسنگها امروزه از دو روش “ICPMS” یا”Inductively couple plasma emission spectrometry و “EPMA”یا “Electron probe micro analysis” استفاده میشود، این روشها بسیار کارآمد و دقیق بوده و مقادیر کم آلایندهها در گلسنگها را میتوان با استفاده از آنها تشخیص داد.
برای مطالعه بیشتر:
-Purvis, W. 2000: Lichens, Smithsonian Institution Press. U. S. A. –Washington, D. C.
سلام محمد عزیز
اول اینکه در حیرتم از این همه تلاش تو و اینکه در کورس خواندن همه ی آن جه که می نویسی، عقب می مانم.
در مورد گل سنگ ها دو متلب در آرام کوه و هم چنین در سایت پاکوب http://www.pakoob.com منتشر شده که شاید پیش تر آن را دیده باشی. اما نکته این است که گل سنگ ها در لابه لای صخره ها و کوه های بلند هم می رویند که تنها کوه نوردان و سنگ نوردان از آن گذر می کنند و بنابراین اگر بشود کوه نوردان را با گل سنگ ها آشنا کرد به نظرم کارهای با ارزشی میشود انجام داد.
متلب آرام کوه
https://aramkuh.blogfa.com/post-127.aspx
پاکوب
https://wiki.pakoob.com/index.php/%DA%AF%D9%84_%D8%B3%D9%86%DA%AF_%D9%87%D8%A7
درود بر عباس ثابتیان عزیز …
ممنون از لطفت. پیشنهاد بسیار خوبی مطرح کرده اید. می کوشم تا برپایی یک کارگاه آموزشی را با کمک عباس محمدی و حضور آقایان دکتر معصومی و مهندس صفوی برای کوهنوردان عزیز پیگیری کنم.
زنده و سرفراز باشید.
خیلی خوشحالم که جواب سوال قبلی ام را اینجا گرفتم.
پاسخ:
من هم از داشتن خوانندگان پیگیری چون شما بسیار خوشحالم.
درود …
دکتر جان ،من این پژوهشگران رو که میبینم فکر میکنم جام جای درستی نیست!چون دلم میخواست به جای چیزی که الان هستم محقق بودم تو رشته خودم.
پاسخ:
هنوز هم دیر نشده پارسا جان. می توانی یک پژوهش گر کارآمد در حوزه انفورماتیک باشی.
درود.
درویش عزیز درود بر تو و وبلاگ پربارت
از توجه زیادی که به گلسنگ ها داری بسیار خوشحالم و همچنین از اینکه اونهارو به خوبی به مخاطبینت معرفی کردی بسیار خرسندم الان میتونم بگم که مخاطبینت کلملا با این مخلوقات خداوند آشنا هستند.
از تعریف هایی که از پروفسور معصومی و حقیر در نوشته هات داشتی هم بسیار سپاسگزارم ولی انصافا ما اینقدر هم که تو گفتی تعریفی نیستیم!
با آرزوی بهترینها برای تو-بدرود
درویش عزیز درود بر تو و وبلاگ پربارت
از توجه زیادی که به گلسنگ ها داری بسیار خوشحالم و همچنین از اینکه اونهارو به خوبی به مخاطبینت معرفی کردی بسیار خرسندم الان میتونم بگم که مخاطبینت کاملا با این مخلوقات خداوند آشنا هستند.
از تعریف هایی که از پروفسور معصومی و حقیر در نوشته هات داشتی هم بسیار سپاسگزارم ولی انصافا ما اینقدر هم که تو گفتی تعریفی نیستیم!
با آرزوی بهترینها برای تو-بدرود
خیلی مخلصیم آقا رضا.