جایگاه محیط زیست در سبد اولویت‌های راهبردی ایران

به دعوت دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد، ساعت 11 صبح فردا – 17 آذرماه 1387 – همزمان با هفته پژوهش، در تالار اجتماعات آن دانشکده به ایراد سخنرانی با موضوع بررسی «جایگاه واقعی محیط زیست در سبد اولویت‌های راهبردی کشور» خواهم پرداخت.
    خلاصه‌ی سخنرانی‌ای که برای مخاطبین فرزانه‌ی دیار حکیم جاودان طوس ارایه خواهم داد، به شرح زیر است:

     اگر نگاهی – حتا اجمالی – به روح قوانین موجود و فرامین و توصیه‌های رهبران ایران – چه در قبل و چه در پس از پیروزی انقلاب اسلامی – بیاندازیم، با شگفتی درخواهیم یافت: کمتر موضوعی را می‌توان پیدا کرد که مانند حفظ محیط زیست و پاسداری از طبیعت، چنین مورد حمایت قوانین رسمی، فرامین مذهبی و سخنان دولت‌سالاران کشور قرار گرفته باشد. به نحوی که بر پایه‌ی منابع و مستندات تاریخی موثق، افتخار تعیین و نامگذاری نخستین منطقه‌ی حفاظت شده‌ی جهان به ایرانیان می رسد و قدمتی 2500 ساله دارد. در آن زمان، خشایارشاه (465-486 پیش از میلاد) نسبت به حفاظت از جنگل‌ها و درختان علاقه‌ی زیادی داشت و در یکی از لشکرکشی‌های خود به آسیای صغیر برای نخستین بار دستوری در مورد حفاظت از یک منطقه‌ی جنگلی «سرو» را صادر و بدین ترتیب نخستین منطقه‌ی حفاظت شده‌ی جهان را بنیان نهاد. در کتاب مقدس ایرانیان باستان نیز، بارها و بارها بر حفظ و حراست از درختان و عدم آزار حیوانات و آلوده نساختن آب تأکید شده است. در کلام بزرگان دین اسلام و کتاب آسمانی قرآن نیز به کرات بر اهمیت حفظ طبیعت و پاسداری از مواهب آن توصیه شده است. این توصیه به حدی است که در میثاق‌نامه‌ی ملّی امروز ما، یعنی قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، برای نخستین بار یک اصل (اصل پنجاهم) به این موضوع مهم اختصاص یافته و نه‌تنها حفظ محیط زیست را وظیفه‌ی عمومی آحاد شهروندان ایرانی قلمداد کرده است، بلکه به صراحت تأکید شده که لازمه‌ی حیات اجتماعی روبه رشد مردم ایران، در سایه‌ی حفظ محیط زیست است که تحقق می‌یابد.
    و درست از همینجاست که حیرت نگارنده افزون‌تر می‌شود! چرا که هر چه بیشتر در سرزمین پهناور ایران به مطالعه و سفر بپردازیم و هر چه با دقت‌تر به پایش و اندازه‌گیری شاخص‌های مؤید پایداری سرزمین، همت گماریم، بیشتر درخواهیم یافت که بین آن قوانین وضع شده‌ی اغلب مترقی و خطابه‌های پرشور و حکیمانه با وضعیت پیش روی محیط زیست و منابع طبیعی کشور، شکافی ژرف و ناسازه‌ای باورنکردنی فاصله انداخته است. به نحوی که کمتر می‌توانی بازخورد عینی و مصداقی سزاوارانه را بر آن همه تأکید رهبران و توصیه‌ی دین و الزامات قانونی و حقوقی در زیست محیط وطن بیابی.
    درعوض، آنچه که مشاهده می‌شود، روندی نگران‌کننده با شیبی منفی است که با حرکتی شتابناک در حال کاهش کارمایه‌ها و کارایی‌های سرزمین مادری است؛ حرکتی که نمود آن را در نرخ بالای فرسایش آبی و بادی، هجوم ماسه‌های روان، سیل‌خیزی، شوری‌زایی، جنگل‌زدایی، اُفت حاصلخیزی خاک، متروکه شدن روستاها، خشک‌شدن تالاب‌ها، افزایش غبارآلودگی هوا، اُفت سطح آب‌های زیرزمینی، نشست زمین، ناپدید شدن گونه‌های اندمیک گیاهی و جانوری کشور و قرار گرفتن بخش قابل توجهی از زیستمندان این بوم و بر در سیاهه‌ی سرخ IUCN و در یک کلام: «بیابان‌زایی» می‌توان آشکارا ردیابی کرد و از این همه غفلت و نابخردی در حق طبیعت ناب ایران‌زمین و پاسداری شایسته از «امانت» امروز وطن، آه کشید و شرمسار شد.
    چنین است که شوربختانه امروز نام ایران به عنوان یکی از 15 کشوری در جهان آورده می‌شود که دارای ناپایدارترین شرایط بوم‌شناختی (اکولوژیکی) است.
    این که چرا با وجود آن همه حمایت‌های قانونی، کلامی و نوشتاری، وضعیت پایداری زیست‌محیطی وطن، چنین نگران‌کننده شده است؛ این که چه مؤلفه‌هایی سبب شده تا جایگاه جستارهای محیط زیستی، در ظرف مباحث کلیدی کشور از منزلگاهی درخور برخوردار نبوده و اغلب در پای مصلحت‌اندیشی‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی کوتاه مدت ذبح شوند؛ و سرانجام این که چه باید کرد تا وزن ملاحظات زیست‌محیطی، جایگاه سزاوارنه‌ی خود را در چیدمان اولویت‌های کلان کشور بیابد، در شمار دریافت‌ها و گرایه‌هایی است که کوشیده‌‌ام در این مجال با مخاطبین فرزانه‌ی دیار جاودان فردوسی بزرگ به اشتراک نهم.
    باشد که حاصل این هم‌اندیشی‌ها و تعاملات فکری، بتواند به گرانیگاهی درخور برای آفرینش تشکل‌های قدرتمند و پرنفوذ سبز در ایران عزیز منجر شود.