روزگار پژمان تاغ‌زارهای زواره

    سه شنبه گذشته – 29 مرداد 87 – در معیت یک گروه کارشناسی شش نفره مرکب از سید عطا رضایی، هاشم کنشلو، قاسم حقانی، مرتضی ابراهیمی و عمار رفیعی امام راهی شهرستان اردستان شدیم تا از عرصه‌ی پهناور جنگل‌های دست‌کاشت تاغ در شمال بخش زواره (15 کیلومتری شمال شرق اردستان و 120 کیلومتری اصفهان) بازدید کنیم. عرصه‌ای به وسعت 80 هزار هکتار که 23 سال پیش و پس از هجوم پی در پی و بی‌امان ماسه‌های روان بر پیکره‌ی شهر زواره و اراضی کشاورزی اطراف آن، به همت همکاران سختکوشم در دفتر امور بیابان سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور تثبیت شده و بدل به یکی از شاخص‌ترین جنگل‌های انسان‌ساز تاغ در مناطق بیابانی کشور شد.

    امّا متأسفانه به دلیل عدم رعایت پاره‌ای از ملاحظات فنی، به ویژه بی توجهی به ظرفیت پذیرش سرزمین، امروز از آن تاغ‌زارهای شاداب و سرسبز به ندرت اثری مانده است؛ واقعیتی که تصویرهای پیش رو، آشکارا مشخص است.
    البته بروز برخی تنگناهای محیطی و شرایط سخت اقلیمی، از جمله سرمای شدید سال گذشته، خشکسالی سال‌های 78 تا 80 و نیز سال جاری، طغیان برخی آفات و امراض، به ویژه ملخ کوهاندار و از همه مهم‌تر بهره‌برداری بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی منطقه، بحران پیش آمده در رویشگاه‌های تاغ را دوچندان کرده است.
    کافی است بدانیم، عمق دستیابی به آب از 15 متر در سال 1364 به 80 متر در سال جاری رسیده است، یعنی حدود 3 متر در سال، آبخوان منطقه در حال کاهش سطح و اُفت آب است که فوق‌العاده خطرناک و بنیان‌کن، به ویژه برای 15حدود هزار نفر اهالی زواره است.

    البته بنابر سرشماری مرکز آمار ایران، جمعیت بخش زواره شهرستان اردستان در سال ۱۳۸۵ برابر با ۱۲۹۹۰ نفر بوده است. این در حالی است که جمعیت زواره در سال 1345، پنج هزار نفر بوده و در سال 1382، به 8750 نفر افزایش یافته است. به دیگر سخن، هرچند در کل شتاب افزایش جمعیت در زواره – به نسبت بسیاری از مناطق کشور – چندان زیاد نبوده است، امّا به نظر می‌رسد، این شتاب در سال‌های اخیر به طرز محسوسی در حال افزایش بوده، به شکلی که میزان افزایش جمعیت زواره در طول سه سال 1382 تا 1385، بیشتر از 37 سال 1345 تا 1382 بوده است! زنگ خطری که باید جدی گرفته شود و هم‌اینک شناسه‌های آن در افت محسوس سطح آب زیرزمینی منطقه و افزایش برهنگی خاک کاملاً نمودار است.

    این در حالی است که زواره، یکی از کهن‌زادبوم‌های ایران به شمار آمده و از آن با عنوان «نگین مهجور کویر» یاد شده، شهری که دارای ابنیه‌ی تاریخی فراوان پیش و پس از اسلام بوده و قدمت بازار آن به بیش از هزار سال می‌رسد. افزون بر آن، بسیاری بر این باورند که منار زواره واقع در مسجد امام حسن مجتبی، در پیش از اسلام آتشکده بوده است.
گفتنی آن که شهر زواره در حاشیه‌ی جنوبی کویر مرکزی ایران با سطحی هموار و مسطح و با شیبی ملایم در 52 درجه و 27 دقیقه طول شرقی و 33 درجه و27 دقیقه عرض شمالی در بستر حاشیه ای کویر گسترده است. زواره در شمال به کویر نمک و شرق به کویر و تپه‌های ماسه‌ای اطراف و از جنوب غربی به اردستان و جنوب شرقی به شهرستان نائین و رشته کوه‌های متعدد کوهرنگ منتهی می‌شود .
    زواره تا نائین 115 کیلومتر و تا نطنز 75 کیلومتر فاصله داشته و ارتفــاع متوسط آن از سطح دریا 905 متر است. همچنین شیب منطقه در حالت غرب به شرق اختلافی معادل 3% به 1% و جنوب به شمال 5% به 1% را نشان می‌دهد. در مجموع از نظر توان آب‌شناختی نیز منطقه ای فقیر به شمار آمده و فاقد شبکه‌ی آب‌های سطحی دایم است.

    مؤخره:
    از مسئولین منابع طبیعی استان و شهرستان، آقایان مهندس شاملی (معاون فنی اداره کل منابع طبیعی اصفهان)، مهندس جلالی (رییس اداره بیابان اصفهان)، مهندس کبریایی (رییس اداره منابع طبیعی اردستان) و مهندس نساجیان از کارشناسان منابع طبیعی زواره که گروه را همراهی کردند، صمیمانه قدردانی می‌کنم.