تصور ایران بدون زاگرس یا زاگرس بدون بلوط ! کدام دهشتناک‌تر است؟

در مورد وسعت این جنگل‌ها اختلاف نظرهای زیادی بین محققین وجود دارد، به عنوان مثال ثابتی (1356) مساحت جوامع بلوط منطقه زاگرس را 4 میلیون هکتار، تره گوبو و مبین (1348) مساحت جنگل‌های بلوط غرب را 2848000 هکتار و شریعت نژاد و ابراهیمی رستاقی (1375) مساحت جنگل‌های حوزه رویشی زاگرس را 5052000 هکتار گزارش نموده‌اند. علاوه بر آن بر اساس آمار رسمی منتشر شده در برنامه پنج ساله توسعه کشاورزی سال 1365-1361 مساحت این جنگل‌ها حدود 2/5 میلیون هکتار برآورد کرده بودند در حالی که 4-3 سال بعد سطح آن را حدود 5/3 میلیون هکتار اعلام کردند (فتاحی1373).

گونه‌های مختلف بلوط نسبت به تغییرات آب و هوایی حساس، ولی در مجموع جنس بلوط سازش اکولوژیک و میزان بردباری بسیار زیادی داشته بطوریکه تغییرات درجه حرارت را در گستره 31- تا 45+ درجه سانتیگراد و بارندگی 250 تا 1000 میلی‌متر را تحمل می‌کنند. مناسب‌ترین زیستگاه بلوط مناطقی با بارندگی 350 تا 750 میلی‌متر بوده که در آن بیشترین گسترش را دارد. رویشگاه گونه‌های این جنس از جلگه تا ارتفاع 2700 متر از سطح دریا گسترش داشته و هر چه اقلیم خشک‌تر می‌شود، درختانی کوچکتر و با قطری کمتر ایجاد می‌شوند. از نظر خاک گونه‌های این جنس روی خاک‌های عمیق و حاصلخیز تا خاک‌های سطحی و کم عمق و اکثراً روی خاک‌های قلیایی رشد می‌کنند. در مورد تعداد گونه و زیر گونه‌های بلوط در منطقه زاگرس اختلاف نظرهای زیادی بین محققین مختلف (بوبک 4، ثابتی 17، تره گربوف 3، رشینگر 7، جوانشیر 27، قهرمان 7 و طباطبایی 26) وجود دارد ولی توافق عمومی بر وجود سه گونه مهم بلوط (Quercus infectoria، Q. brantii و Q. libani) در این منطقه است (جزیره‌ای و ابراهیمی رستاقی 1382). در غرب ایران، به طور کلی سه گونه اصلی و مهم بلوط به نامهای، بلوط ایرانی Quercus persica  ( در بعضی از منابع با نام  Q. brantii از آن یاد می‌کنند)، گونه Q. infectoria  و گونه Q. libani وجود دارد. گونه Q. libani  خاص مناطق مرتفع با خاک‌های حاصلخیز و عمیق بوده و گسترش آن از آخرین حد شمالی زاگرس شروع و تا پایان یافتن محدوده جنگل‌های مریوان (هم مرز با پاوه در استان کرمانشاه) خاتمه می‌یابد. گونه Q. infectoria از شمال غربی زاگرس تا منطقه گهواره در استان کرمانشاه گسترش یافته و بعد به صورت لکه‌های بسیار کوچک و پراکنده در استان لرستان به چشم می‌خورد. Q. brantii از شمال غربی تا جنوب شرقی سلسه جبال زاگرس و در تمام جهات، ارتفاعات و روی انواع خاک‌ها گسترش دارد (نقشه شماره 1) بعبارت دیگر، این گونه نسبت به دو گونه قبلی از بردباری و نرمش اکولوژیک بیشتری برخوردار است .
گونه بلوط Quercus brantii تنها گونه بلوط موجود در سه استان ایلام، کهکیلویه و بویراحمد و فارس است، از این رو به طور مختصر برخی از ویژگی‌های آن در اینجا معرفی می‌گردد.

گونه بلوط Quercus brantii
این گونه دارای اسامی مترادفی مانند  Q .persica, Q.baneica, Q. globularis, Q. saii و Q. ungeri است. در زبان فارسی با نام بلوط ایرانی یا برو، ولی در مناطق مختلف به اسامی محلی متفاوتی مانند شکین، هلوین، بلی، بلو و داربرو نامیده می‌شود. بلوط ایرانی درختی بزرگ با ارتفاع متوسط حدود 8 متر (گاهی ارتفاع آن به 20 متر نیز می رسد) با برگهایی یکنواخت و تخم مرغی با حاشیه دندانه‌ای شکل می‌باشد (تصاویر یک تا سه) این گونه وسیع ترین پراکنش را بین گونه‌های جنس بلوط در حوزه رویشی زاگرس دارا بوده و از دره سیلوانا در آذربایجان غربی تا ارتفاعات جنوبی روستاهای دادنجان و چنار سوخته شهرستان فیروز آباد فارس گسترش دارد. رویشگاه آن منحصر به کشور ما نبوده و علاوه بر ایران در کشورهای عراق، سوریه، لبنان و ترکیه نیز جود دارد. از نظر نیازهای اکولوژیکی، عموماً روی خاک‌هایی با منشای تشکیلات آهکی و pH قلیایی فاقد آبشویی، آهک و رس استقرار یافته‌است. خاک این رویشگاهها عموماً کم عمق تا نسبتاً عمیق بوده و از تکامل خوبی برخوردار نمی‌باشند. در مقایسه با گونه Q. infectoria از بردباری بیشتری در قبال خاک برخوردار است. نیاز رطوبتی این گونه نیز نسبت به گونه Q. infectoria در حوزه رویشی زاگرس کمتر بوده و از دامنه بردباری رطوبتی بیشتری برخوردار است. حداقل ارتفاعی که این گونه در آن مشاهده شده‌است حدود 450 متر (گدارلندر مسجد سلیمان) و حداکثر آن حدود 2600 متر از سطح دریا (ارتفاعات لته کال یاسوج) بوده‌است. ولی رویشگاه بهینه آن از نظر ارتفاعی بین 1000 تا 2000 متر از سطح دریا می‌باشد که در این ارتفاع به صورت خالص ظاهر می‌شود. علاوه بر موارد ذکر شده، یکی از ویژگی‌های بسیار مهم این گونه، که نقش بسیار اساسی در بقای آن داشته قدرت خارق‌العاده جست‌زنی آن ( به دو صورت پاجوش و ریشه جوش) است (جزیره‌ای و ابراهیمی رستاقی 1382).

استان‌های مورد بررسی
در این بازدید وضعیت خشکیدگی بلوط‌های سه استان ایلام، کهکیلویه و بویراحمد و فارس از نظر نوع و میزان آلودگی مورد بازدید قرار گرفت. بررسیهای انجام شده در هر سه استان مذکور نشان داده که علایم آلودگی در این مناطق مشابه و شامل خشکیدگی سرشاخه‌ها، خشکیدگی درخت، جداشدن پوست درخت، تیره و سیاه شدن محل‌های آلوده زیر پوست، سوراخ های روی تنه و ترشح شیره گیاهی در محل‌های آلوده بود.

آفات بلوط
صرف نظر از مجموعه عوامل غیر زنده و دخالتهای غیر عالمانه انسان که موجب خسارت به پوششهای گیاهی کشور می‌شوند، بندپایان و به ویژه حشرات از مهمترین عواملی هستند که در شرایط نامطلوب اکوسیستمی (به ویژه تنشهای رطوبتی و حرارتی)، جمعیت آنها دچار طغیان‌های موضعی، دوره‌ای و یا نسبتاً طولانی می‌شوند. طغیان آفات و میزان خسارت وارد شده توسط آنها با توجه به نوع اقلیم و شرایط اجتماعی حاکم بر کشور که امکان تجدید حیات در جنگل‌های بلوط را نا ممکن و یا بسیار محدود می کند، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار خواهد بود.
آفات مختلفی درختان بلوط را مورد حمله قرار داده و در اکثر مواقع خسارت جدی به آن وارد می‌کنند. به طور خلاصه مهمترین گونه های شناخته شده آنها شامل پروانه جوانه‌خوار بلوط(L.)  Tortrix viridana، پروانه برگخوار سفید بلوط  Leucoma wiltshire، پروانه برگخوار گزنده بلوط(Strand)   Porthesia melania، پروانه میوه خوار بلوط  Laspeyresia fagiglandana(Zeller) ، سرخرطومی بذرخوار بلوطMarsham  Curculio glandium ابریشم باف ناجور(Linnaeus)   lymanteria dispar پروانه تخم انگشتری  Malacosoma nustralia و زنبورهای گالزای بلوط Cynipidae هستند. گفتنی آن که در بیشتر منابع زنبورهای گالزای بلوط را به دلیل اهمیت اقتصادی برخی از گونه‌های آن آفت تلقی نمی‌کنند؛ در حالی که این حشرات در مواقع طغیانی خسارت زیادی را به اندام‌های مختلف درخت (اعم از برگ، جوانه و شاتون) وارد می‌آورند.
در دو سال اخیر با توجه به شرایط اقلیمی پیش آمده و کاهش بارندگی زمینه مناسبی برای طغیان دو گونه از آفات چوبخوار از خانواده Buprestidae فراهم گردید. بر اساس نامه شماره 245/1044 مورخ 7/2/89 موسسه گیاهپزشکی به استان ایلام، جناب آقای دکتر عبایی نمونه‌های لاروهای ارسالی  را تحت نام‌های   Agrilus biguttatus (Fabricius, 1776)  و Anthaxia hungarica (Scopoli, 1772)  شناسایی کرده‌اند.

(Anthaxia hungarica (Scopoli, 1772
حشرات کامل سوسک‌های کوچکی به طول 7 تا 15 میلی‌متر به رنگ سبز با جلای فلزی هستند و از اوایل اریبهشت ماه تا اواسط تیرماه در طبیعت ظاهر می‌گردند. حشرات نر را معمولا می‌توان در روی گلهای زرد رنگ مشاهده کرد، در حالی که حشرات ماده کمتر جلب رنگ زرد می‌شوند. درختان بلوط از میزبان‌های اصلی این گونه هستند. گونه A. hungarica بیشتر در مناطق کوهستانی و مرتفع و گرم فعال بوده و یک نسل آن 2 تا 3 سال طول می‌کشد.

Agrilus biguttatus
این حشره بومی آسیا بوده و پیش از در سال  توسط از روی درختان بلوط در مناطق  جمع‌آوری شده است. ایشان میزان اهمیت اقتصادی این گونه را  گزارش کرده‌اند. حشره کامل سوسکی به طول 8 تا 13 میلی‌متر و به رنگ سبز با جلای فلزی است. یکی از علایم بارز در تشخیص این گونه وجود دو لکه سفید رنگ مشخص در یک سوم انتهایی بالپوش‌های آن است. این حشره قادر به پروازهای طولانی چند کیلومتری برای یافتن میزبان مناسب بوده و حتی توسط فرآوردهای چوبی و هیزم حاوی پوست نیز به مناطق جدید منتقل می‌گردد. بلوط میزبان اصلی این آفت بوده ولی شاه بلوط و راش نیز توسط آن مورد حمله قرار می‌گیرند. در شرایط آب و هوایی گرم یک نسل در سال تولید کرده اما به طور معمول هر دو سال یک نسل ایجاد می‌کند. حشرات ماده پیش از تخم گذاری از برگ درختان بلوط تغذیه کرده و تخمهای خود را در دسته‌های 5 تا 6 عددی در درزها و شکافهای موجود در روی پوست و در سمت جنوبی تنه درخت می‌گذارند. لاروها پس از تفریخ از تخم در دالانهای لاروی زیگزاکی شکل مملو از فضولات لاروی در لایه کامبیوم درخت تغذیه می‌نمایند. در نتیجه تغذیه لاروها درخت آلوده شروع به تولید بافت کالوز کرده که این عامل سبب ایجاد شکافهای افقی در پوست خواهد شد. در اثر فعالیت لاروها برگها عموما کوچک و زرد رنگ شده و در قسمت تاج درخت علایم خشک شدگی مشاهده می‌گردد. در نهایت درختان آلوده خشک شده و پوست آنها در ناحیه آلوده از درخت جدا می‌شود. لاروهای بالغ به رنگ سفید مایل به کرم، بدون پا و به طول 25 تا 40 میلی متر هستند. بند اول سینه در این لاروها پهن تر از سایر بندهاست همچنین دو زاید شاخ مانند در بند انتهایی شکم آنها نیز دیده می‌شود. لاروها پس از رشد کامل در زیر پوست به شفیره تبدیل می‌گردند زمستانگذرانی در این گونه به شکل لارو و شفیره در زیر پوست است. حشرات کامل طی ماههای اردیبهشت و خرداد از طریق سوراخ‌های D شکلی که روی تنه درخت ایجاد می‌کنند از آن خارج می‌شوند.

مدیریت آفت
در حال حاضر راهکار موثر و مناسبی برای کنترل آفت روی درختان سبز وجود ندارد، حتی استفاده از سموم شیمیایی نیز برای کنترل آن توصیه نشده است. اما بررسیهایی برای یافتن سموم شیمیایی کارآمد، مقرون به صرفه اقتصادی و کم ضرر برای محیط زیست در حال اجرا می‌باشد. لاروها و حشرات کامل این آفت داخل چوب درختان خشک شده و یا در حال خشک شدن زندگی کرده و حتی از آنها به عنوان پناهگاه نیز استفاده می‌نمایند از اینرو حذف این درختان و انتقال آنها به مناطق دیگر می‌تواند در انتشار آلودگی به مناطق غیر آلوده نقش بسیار مهمی داشته باشد، بنابراین استفاده از این روش خطر بسیار زیادی داشته و به هیچ عنوان توصیه نمی‌گردد.
در سومین و آخرین بخش از این گزارش، به معرفی عوامل بروز و تشدید طغیان این آفت چوبخوار در زاگرس پرداخته شده و درنهایت، پیشنهادهایی برای مهار بحران ارایه می‌شود.