آنچه که برنامه راهبردی بیابان عرضه خواهد داشت – 26
2-5- تصویر روند تغییر و تکامل سیاستها، برنامهها، راهبردها و اقدامات مهار بیابانزایی و کنترل فرسایش بادی (گذشته، حال و آینده)
یقیناً نگاه به تصویر تمام نمای عملکردی در سه مقطع گذشته، حال و آینده می تواند ابزار مناسبی جهت حک و اصلاح بموقع روند تغییرات سیاستها، برنامهها، راهبردها، اقدامات جهت حصول سریعتر، دقیقتر و کم هزینه تر اهداف سازمانی محسوب گردد که در همین راستا در برنامه ملی مدیریت مناطق بیابانی بصورت فشرده و به تفکیک مقاطع زمانی سه گانه فوق در جدول شماره (1-5) «تصویر روند تغییر و تکامل سیاستها، برنامهها، راهبردها و اقدامات مهار بیابانزایی و کنترل فرسایش بادی در مناطق بیابانی ایران» در قالب 35 شاخص اساسی تدوین و ارایه شده است.
از آنجا که اجرای برنامه ملی مدیریت مناطق بیابانی کشور در رخسارههای 15 گانه صورت می پذیرد، بنابراین انتظار می رود با اعمال سیاستها، اهداف و خط مشیهای مدیریتی و اجرایی برنامه و اجرای طرحهای پیشنهادی در هر رخساره، وضع موجود رخسارهها که با شاخصهای تخریب منابع آب، خاک و پوشش گیاهی ترسیم شده است، به افقی روشن تر، پایدارتر و مورد انتظار تغییر یافته و نهایتاً مدیریت پایدار مناطق بیابانی کشور را تصویر نماید. جدول شماره (2-5) وضع موجود، سیاستها، اهداف، طرحهای پیشنهادی و انتظارات پس از اجرای طرحها در رخسارههای مناطق بیابانی کشور را نشان میدهد.
جدول شماره (1-5) تصویر روند تغییر و تکامل سیاستها، برنامهها، راهبردها و اقدامات مهار بیابانزایی و کنترل فرسایش بادی در مناطق بیابانی ایران ( گذشته، حال و آینده )
| ردیف | ویژگی | گذشته ( تا برنامه اول توسعه ) | حال ( تا برنامه چهارم توسعه ) | آینده (چشمانداز 20 ساله ) |
| 1 | هدف | کنترل خسارت فرسایش بادی به کانونهای جمعیتی | کنترل خسارت به کانونهای جمعیتی، اقتصادی، تولیدی، زیربنایی و… | مهار علل انسانی بیابانزا و کنترل فرسایش بادی |
| 2 | نگاه کلان در سیاستگذاری و برنامهریزی | زیربخشی (دفتری) ـــ در مقاطع سالانه | بخشی ـــ در مقاطع برنامههای پنجساله | جامع ـــ در مقطع 20 ساله حسب مانیفست مدیریتی – اجرایی برنامه ملی مدیریت مناطق بیابانی کشور |
| 3 | نوع مدیریت بر مناطق بیابانی | مدیریت بحران | مدیریت بحران ( و تا حدودی ریسک ) | مدیریت ریسک و بحران |
| 4 | مبنای تعیین محل و فعالیت اجرایی | نظر کارشناسی | نظر کارشناسی + طرح اجرایی کوچک مقیاس | طرح اجرایی بزرگ مقیاس |
| 5 | اساس تعریف پروژهها در طرحها | فاقد طرح | با تأکید بر شناخت ویژگیها و عوامل محیطی بیابانزا (خاک، اقلیم، ژئومرفولوژی و…) | با تأکید بر شناخت و محوریت عوامل انسانی بیابانزا (چرای بی رویه دام، بوتهکنی و…) |
| 6 | محدوده اجرایی | نقطه ( پروژه ) | نقطه ای ( پروژهها ) | منطقه ( محدوده طرح یا طرحها ) |
| 7 | اقدامات در اولویت | اجرایی | اجرایی – مدیریتی (محدود) | مدیریتی – اجرایی |
| 8 | شاخص نظارت و ارزیابی | تحقق کمیت عملیات مصوب هر پروژه | تحقق کمیت و کیفیت عملیات مصوب هر پروژه | تحقق اهداف طرح ( اجرای پروژهها، اعمال سیاستهاو انجام هماهنگی ها ) |
| 9 | رابطه روشهای بیابانزدایی و کنترل فرسایش بادی با تحقق اهداف | روش ثابت هدف متغیر روشها : محدود به ( مالچپاشی + نهالکاری و احداثبادشکن ) | عمدتاً روش ثابت هدف متغیر گرایش بسمت تقویت اجرای پروژههای مدیریتی (مدیریت جنگلهای دست کاشت + مدیریت روانآب و…) | هدف ثابت روش متغیر اولویت با طرحها و پروژههای مدیریتی، پیشگیرانه و نظارتی |
| 10 | تأکید و تمرکز فعالیتهای اجرایی بر | زدایش معلولها (صرفاً در مناطق تحت خسارت) | زدایش معلولها(غالباً در مناطق تحت خسارت) | مهار علل بیابانزایی و فرسایش بادی ( در مناطق موثر و متأثر ) |
| 11 | تمرکز اجرای عملیات بیولوژیک روی گونه های | تاغ، سمر و گز | 19 گونه | افزایش مستمر تنوع گونه ای |
| 12 | مدیریت اجرایی | مدیریت کمپ | اجرای امانی – پیمانی | مدیریت طرح (اجرای پیمانی – مشارکتی ) |
| 13 | جایگاه مشارکت در اجرا | کلاً دولتی | دولتی – مشارکتی (ضعیف) | مشارکتی – دولتی |
| 14 | نقش سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری | مجری (اجرا و نظارت ) | مجری (تهیه، تصویب، اجرا، نظارت و ارزیابی) | مدیر(سیاستگزاری،برنامهریزی،هدایت،حمایت،هماهنگی.آموزش، ترویج و…) |
| 15 | تعامل ( درون سازمانی ) | بسیار کم | کم ( تعدد طرح، مجری و مدیر در عرصه ای واحد) | طرح واحد، مجری واحد، مدیریت هماهنگ |
| 16 | رابطه بخش تحقیق و اجرا | انتزاعی ( فاقد دستاورد قابل اجرا ) | حرکت به سمت تعریف و اجرای طرحهای تحقیقاتی در اولویت | تمرکز تحقیق بر نیازهای در اولویت بخش اجرا |
| 17 | نقش و دستاورد بخش ترویج | احساس ضرورت | فرهنگ سازی (بعضاً منجر به مشارکت ) | مشارکت همه جانبه، تعمیم وسیع و تسریع الگوها |
| 18 | نوع دانش مورد استفاده | تکیه به تجارب کارشناسی و عدم توجه به دانش بومی | تأکید بر تجارب فنی و کارشناسی و حرکت به سمت شناخت و استفاده از دانش بومی | تلفیق دانش بومی و نوین در طراحی و اجرا |
| 19 | میزان توجه به فرصتها و تهدیدها | عمدتاً تمرکز روی فرصتها و بعضاً تهدیدها | تأکید بر استفاده بموقع از فرصتها و تهدیدها | تبدیل تهدیدها به فرصتها |
| 20 | مبنای توزیع اعتبار | نظرمدیر | نظر مدیر + شاخص | شاخص |
| 21 | تنوع در نهاده ها | یکنواخت | به سمت شناخت و استفاده از نهاده های مختلف (مالچ رسی، انواع نهال و…) | ایجاد امکان استفاده از نهاده های مناسب حسب نیاز اکولوژیک هر منطقه |
| 22 | مدیریت جنگلهای دست کاشت | ایجاد – حفاظت تا استقرار – رها | ایجاد – حفاظت – اقدامات پرورشی (تاحدودی مدیریتی) | ایجاد – حفاظت – مدیریت |
| 23 | اساس سنجش در نظارت | دید کارشناسی – کروکی | دید کارشناسی – نقشه – GPS | نقشه – GPS |
| 24 | تمرکز دفتر ستادی بر | اجرا – نظارت | سیاستگذاری – برنامهریزی – تصویب طرح – نظارت | مدیریت |
| 25 | نیروی انسانی درگیر در فرآیند اجرا | جذب تصاعدی نیروهای کارگری بی سواد و کم سواد جهت اجرا | توقف جذب و روند نزولی تعداد نیروهای کارگری متصل به طرح | به صفر رسیدن تعداد نیروهای متصل به طرح |
| 26 | تولید نهال | توسعه تعداد و سطح ایستگاههای تولید نهال دولتی | توقف ایجاد نهالستان جدید دولتی و آغاز واگذاری تولید نهال به بخش خصوصی | واگذاری نهالستانها و خصوصی سازی کل فرآیند تولید نهال |
| 27 | مکانیزم تهیه طرحهای بیابانزدایی | عدم تهیه طرح – امانی | امانی – پیمانی | پیمانی |
| 28 | محل تامین اعتبارات اجرایی | ملی | استانی | ملی |
| 29 | واحد برنامهریزی و واحد مدیریتی در طرح های اجرایی بیابانزدایی | محدوده تحت خسارت – فاقد اساس مشخص | فاقد اساس مشخص – رخساره بیابانی | رخساره بیابانی – سامان عرف |
| 30 | عامل اصلی بیابانزا | عوامل محیطی – تا حدودی عوامل انسانی | عوامل انسانی – تا حدودی عوامل محیطی | عوامل انسانی – تا حدودی عوامل محیطی |
| 31 | نقش عامل انسانی بیابانزا (مردم و دستگاهها) در بیابانزدایی | صفر | تا حدودی | نقش اصلی |
| 32 | روند ورود سرمایه و دانش به مناطق بیابانی جهت مشارکت در بیابانزدایی | صفر | در حد تأکید در سیاستگزاری ها | قانونمند و عینیت مییابد |
| 33 | نقش بخش خصوصی در تهیه و اجرای طرحها | صفر | شاهد جهش معنی دار ( 62 درصد ) | صد درصد |
| 34 | ارتباط، هماهنگی و همراهی دولت و مردم در بیابانزدایی | بسیار کم ( در حد صفر ) | کم ( محدود در استانهای محدود ) | خوب (گسترده و همه جانبه) |
| 35 | سطح تبادل تجارب بین المللی در مهار بیابانزایی | کم | روند مثبت | بهنگام و همه جانبه |
جدول شماره (2-5) وضع موجود رخسارهها، سیاستها، اهداف، طرحهای پیشنهادی و نتایج مورد انتظار
| کد رخساره | نام رخساره | وضع موجود رخساره | سیاست ها | اهداف | کد طرحهای پیشنهادی | انتظارات | ||
| تخریب منابع خاک | تخریب منابعگیاهی | تخریب منابع آب | ||||||
| 8 | تپه ها و پهنه های ماسهای فعال | زیاد | متوسط تا کم | کم | مدیریت بحران و کنترل | کنترل کانونهای بحرانی فرسایش بادی، استفاده بهینه از منابع معدنی از جمله ماسه بادی | III-II-I XI-VII-VI-V | – تثبیت 100-70 درصدی تپه های ماسهای – کاهش 90-65درصدی خسارات ناشی از هجوم ماسههای روان – کاهش 100-70 درصدی تعداد کانونهای بحرانی فرسایش بادی |
| 3 | دشت ریگی فعال | زیاد | زیاد | کم تا متوسط | مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز کنترل و کاهش تخریب منابع خاک | کاهش فرسایش بادی و کنترل کانونهای بحرانی فرسایش بادی افزایش درصد پوشش گیاهی و بیوماس | V-III-II-I VII-VI-XI- VIII | – افزایش 15-5 درصد تراکم پوشش گیاهی و یا 40-20درصد سنگریزه و یا مواد پوشاننده غیرزنده در سطح خاک بویژه خشکه رودها – کاهش 2 کلاس از شدت فرسایش بادی |
| 7 | اراضی زراعی تحت تأثیر فرسایش بادی | متوسط تا زیاد | متوسط تا زیاد | کم تا زیاد | حفظ منابع خاک زراعی مدیریت بحران و کنترل عرصههای بحران ساز | کنترل کانونهای بحرانی فرسایش بادی حفظ منابع خاک مرغوب و زراعی، افزایش تولید در واحد سطح | V-III-II-I XI-VIII | – افزایش سطح اراضی زراعی دارای بادشکن به حداقل 80 درصد از کل اراضی زراعی حساس به فرسایش در مناطق خشک – کاهش 2 کلاس شدت فرسایش بادی – افزایش 30-10 درصد محصول – افزایش 4-2درصدی راندمان آبیاری از طریق کاهش تبخیر |
ادامه جدول شماره (2-5) وضع موجود رخسارهها، سیاستها، اهداف، طرحهای پیشنهادی و نتایج مورد انتظار
| کد رخساره | نام رخساره | وضع موجود رخساره | سیاست ها | اهداف | کد طرحهای پیشنهادی | انتظارات | ||
| تخریب منابع خاک | تخریب منابعگیاهی | تخریب منابع آب | ||||||
| 10 | جنگلهای بیابانی | متوسط تا کم | متوسط تا کم | کم | – مدیریت و حفظ منابع خاک و گیاه – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز | – کنترل و حفاظت از کانونهای حساسفرسایش بادی تثبیت شده – از طریق استمرار حیات و توسعه پایدار | III-II-I XI-V-IV | – توسعه 3-1 درصدی چراگاههای مناطق بیابانی – ایجاد ذخیرهگاههای علوفه ای و سوخت در مواقع بحرانی از جمله خشکسالیها و غیره |
| 14 | مناطق مرطوب حاشیه پلایا و دریا | متوسط تا کم | متوسط تا زیاد | متوسط تا کم | – مدیریت و ارتقاء کیفی منابع گیاهی و آبهای کم کیفیت – ایجاد زمینه های بهرهبرداری و اشتغال از منابع طبیعی کم کیفیت | – بهرهبرداری از منابع آب و گیاهی شور – جلوگیری از تبدیل اراضی به کانونهای بحرانی فرسایش بادی | III-II-I XI-X-V | – توسعه بیش از یک میلیون هکتار پوشش گیاهی با گونههای نم شورپسند و تولید علوفه 1تن در هکتار در سال – افزایش تولید 20-10درصدی مراتع و رویشگاههای نم شورپسند |
| 1 | فرسایش آبراهه ای و مخروط افکنه | متوسط تا زیاد | متوسط تا زیاد | متوسط تا زیاد | اعمال مدیریت پایدار بر منابع 3 گانه آب، خاک و گیاه | – افزایش توان بازسازی تولید در محیط – کنترل و کاهش تخریب منابع 3 گانه – مدیریت صحیح در کاربری و تبدیل اراضی – افزایش بیوماس گیاهی در عرصه های بیابانی | III-II-I XI-IX-V | – کاهش 1 تا 2کلاس فرسایش آبی – افزایش بیوماس بین 50تا100درصد – افزایش تولیدات مرتعی بین 30-10 کیلوگرم در هکتار |
ادامه جدول شماره (2-5) وضع موجود رخسارهها، سیاستها، اهداف، طرحهای پیشنهادی و نتایج مورد انتظار
| کد رخساره | نام رخساره | وضع موجود رخساره | سیاست ها | اهداف | کد طرحهای پیشنهادی | انتظارات | ||
| تخریب منابع خاک | تخریب منابعگیاهی | تخریب منابع آب | ||||||
| 12 | مخروط افکنه پلایایی | متوسط تا زیاد | متوسط تا زیاد | متوسط تا زیاد | – مدیریت و حفاظت منابع خاک – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز – عرصه های قابل توسعه کشاورزی در آینده | – توسعه رویشگاهها با گونه های هیدروهالوفیت – برقراری تعادل سفره های آب شور و شیرین | III-II-I XI-X-V | – تبدیل بیش از 50هزار هکتار از اراضی به مزارع و باغات گونه های مقاوم به شوری – توسعه بیش از 500هزار هکتار گونههای نم شورپسند |
| 11 | دشت رسی (دق رسی) | زیاد | کم | کم | – مدیریت و حفاظت منابع خاک – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز | – حفظ ذخایر خاک قابل استفاده در صنایع، کشاورزی و غیره – کنترل و حفاظت از کانونهای حساس فرسایش بادی | V-III-II-I XI-VIII-VI | – کاهش 2 کلاس شدت فرسایش بادی – تأمین 5-3 درصدی هزینه های بیابانزدایی از درآمدهای ناشی از معادن رس و خاکهای رسی |
| 9 | تپه ها و پهنه های ماسهای غیرفعال | متوسط تا کم | متوسط تا کم | کم | – مدیریت و حفظ منابع خاک و گیاه – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز | -کنترل کانونهای بحرانی فرسایش بادی – استفاده بهینه از منابع معدنی از جمله ماسه بادی | V-III-II-I | – تأمین 3-2 درصدی از هزینه های بیابانزدایی از محل درآمدمنابع معدنی ماسه بادی |
| 15 | کویر نمکی و دریاچه کویری | کم | کم | متوسط تا زیاد | مدیریت مناسب و بهینه از منابع خاک و معدنی کشور در مناطق بیابانی | – بهرهبرداری از منابع معدنی (انواع نمکها) – جلوگیری از توسعه شوری | V-III | – گسترش 200-100درصدی تفرجگاهی از چشماندازهای کویری ایران -توسعه100-50 درصدی استخراج نمکهای کویری ایران – تأمین 2-1درصدی هزینه های بیابانزدایی |
ادامه جدول شماره (2-5) وضع موجود رخسارهها، سیاستها، اهداف، طرحهای پیشنهادی و نتایج مورد انتظار
| کد رخساره | نام رخساره | وضع موجود رخساره | سیاست ها | اهداف | کد طرحهای پیشنهادی | انتظارات | ||
| تخریب منابع خاک | تخریب منابعگیاهی | تخریب منابع آب | ||||||
| 13 | کویر رسی ( دق رسی نمکی ) | متوسط تا زیاد | کم | کم | – مدیریت و حفظ منابع خاک – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز | – جلوگیری از تبدیل اراضی به کانونهای بحرانی فرسایش بادی – بهرهبرداری از نمکهای خوراکی و صنعتی | V-III | – کاهش حداقل 2 کلاس فرسایش بادی – بهرهبرداری نظارت شده از معادن نمک – تأمین 2-1درصدی از هزینههای بیابانزدایی |
| 4 | دشت رسی کربناته | زیاد | کم | کم | – کنترل و کاهش تخریب منابع خاک – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز | – کاهش فرسایش بادی و کنترل کانونهای بحرانی فرسایش بادی | V-III | – افزایش 10-5درصدی پوشش گیاهی – افزایش 40-20درصدی پوشش سنگریزهای – کاهش 2 کلاس از شدت فرسایش بادی |
| 2 | دشت ریگی غیرفعال | کم | متوسط تا کم | متوسط تا زیاد | – اعمال مدیریت بحران بر عرصه های بحران ساز از جمله بیابانهای سنگفرشی | – جلوگیری از تشدید فرسایشهای بادی و آبی – اعمال مدیریت صحیح در کاربری اراضی | V-III | – افزایش 5-2 درصدی پوشش گیاهی – کاهش بحران فرسایش بادی – سوق دادن بیش از 50درصدی کاربریهای نامناسب در سایر اراضی به اراضی مذکور |
| 5 | دشت رسوبی شور | متوسط | زیاد | زیاد | – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز – حفظ منابع خاک و آب در مقابل خطر شوری | – جلوگیری از تخریب منابع آب و خاک – افزایش بیوماس و تراکم پوشش گیاهی | V-III | – افزایش 60-30 درصدی پوشش گیاهی – کاهش 2 کلاس شدت فرسایش بادی – جلوگیری از انتشار نمک و کنترل 30-20درصدی از منابع آب و خاک |
| 6 | کلوت و کلوتک (یاردانگ) | زیاد | کم | کم | – مدیریت بحران و کنترل عرصه های بحران ساز | – کاهش خسارات ناشی از فرسایشبادی بر منابع پاییندست – حفاظت از منابع خاک | V-III | – کاهش حداقل 2 کلاس از شدت فرسایش بادی – کاهش 70-50 درصدی خسارات ناشی از طوفان گرد و خاک در محدوده رخساره فوق |
