تحلیل اثربخشی و افق نهایی مناطق بیابانی پس از اجرای برنامه راهبردی – قسمت 25
1 -5- چشمانداز آینده
با اجرای این برنامه چشمانداز مناطق بیابانی کشور به شرح زیر ترسیم میشود:
1-1-5- ایجاد کمربند سبز حفاظتی (درختی و درختچهای)
در نوار ساحلی و چالههای کویری با اجرای برنامه مذکور کمربند سبز اطراف چاله های کویری و نوار ساحلی مناطق بیابانی کشور تکمیل خواهد شد که علاوه بر اثرات مثبت اقتصادی و اجتماعی از جمله کاهش فرسایش بادی، افزایش تولید، ظرفیت سازی چرای دام، ترسیب کربن(Co2) مازاد در هوا، کاهش آلودگی های جوی، بهبود شرایط زیست محیطی را نیز به همراه خواهد داشت. برآورد کارشناسی براین است که ارزش ترسیب کربن و تلطیف هوا در 5/3 میلیون هکتار جنگلکاری و توسعه پوشش گیاهی و مدیریت مناطق مرطوب کویری، معادل 2/1 میلیون هکتار جنگلهای شمال خواهد بود.
2-1-5- افزایش تولیدات بخش کشاورزی (زراعت، باغبانی، دامداری و … )
در حال حاضر بسیاری از مزارع و باغات کشور به دلیل عوامل مختلف بیابانزایی از جمله فرسایش بادی و کاهش حاصلخیزی خاک، شوری زایی، تبخیر و تعریق بیش از حد و… از کاهش تولید نسبتاً بالایی برخوردار می باشند. پاره ای از مزارع و باغات نیز در معرض 100 درصدی تهدید ماسههای روان و یا شور شدن خاک می باشند. امید است طی این برنامه بتوان بر تولید خالص بخش کشاورزی افزود که در این صورت ارزش افزوده و بازگشت سرمایه قابل توجهی در امر بیابانزدایی خواهیم داشت.
3-1-5- افزایش درآمد سرانه و بهبود وضع معیشتی ساکنین مناطق بیابانی
در حال حاضر متوسط خسارتهای سرانه ناشی از عوامل مختلف بیابانزایی به جوامع محلی مستقر در مناطق بیابانی بیش از پانصد هزار ریال در سال معادل 5 درصد درآمد سالانه
است. تنها در محدوده دشت یزد – اردکان صرفاً خسارات سرانه ناشی از فرسایش بادی و طوفانهای گرد و خاک در حدود 184000 ریال در سال برآورد شده است. بنابراین در نظر است تا پایان این برنامه بتوان با کاهش اثرات و عوامل تخریبی موثر در بیابانزایی، خسارات ناشی از بیابانزایی را تا سقف 1 درصد درآمد سرانه عمومی کاهش داد. بدین ترتیب وضع اقتصادی و معیشتی ساکنین جوامع محلی مناطق تحت پوشش برنامه ارتقاء خواهد یافت.
4-1-5- کاهش گرد و غبار هوا و افزایش سالم سازی محیط زیست
آلودگیهای زیست محیطی خاصه غبار آلودگی هوا ناشی از فرسایش بادی و تعلیق ذرات ریز خاک توسط باد در هوا یکی دیگر از عوامل مهم و موثر در تخلیه سکونتگاهها و تشدید مهاجرت به شمار میآید. در حال حاضر در بسیاری از مناطق بیابانی ایران از جمله شهرهای قم، سمنان، یزد، کرمان، زاهدان و… تشدید پدیده غبارناکی هوا یکی از معضلات اصلی و از عوامل مهم مهاجرت به شمار می رود. تعداد روزهای غبارناکی واضح و نامناسب برای فعالیتهای زیستی در تمام شهرهای فوق الذکر از 60 روز در سال (16 درصد ایام سال) فراتر می رود. بعد از اجرای این برنامه این شاخص به ویژه در کانونهای جمعیتی مهم به 20 روز در سال (کمتر از 5درصد ایام سال) کاهش مییابد.
5-1-5- کاهش دستکم یک رتبه از پتانسیل بالفعل بیابانزایی و برقراری گرایش مثبت در عرصههای بیابانی
در حال حاضر غالب عرصه های مناطق خشک و بیابانی از پتانسیل بالفعل بیابانزایی بالا و در حدود کلاسهای 3 و4 برخوردار است. ضمن اینکه گرایش منفی بیابانزایی در غالب نقاط به جز مناطقی که قبلاً طرح اجرایی و مدیریتی بیابانزدایی اجرا شده است دیده میشود. تصور بر این است در پایان برنامه حاضر بتوان حداقل یک رتبه (کلاس) از توان بیابانی شدن اراضی را کم نمود و گرایش مثبت را بر آنها حاکم کرد. در صورتی که این امر تحقق یابد میتوان ایران را به عنوان یکی از اعضاء شاخص کنوانسیون مقابله با بیابانزایی جهان تلقی کرد که وظیفه خود را در قبال کنوانسیون و تعهدات مربوطه به انجام رسانده و قابلیت مدیریت قابل تعمیم بر سایر مناطق مشابه جهان را دارا است.
6-1-5- ایجاد بستر مناسب به عنوان دانشگاه جهانی علمی –کاربردی و برگزاری کارگاههای بینالمللی مقابله با بیابانزایی و مدیریت بیابان
ایران از تنوع کمنظیری در حوزهی زیستمندان گیاهی و جانوری و نیز زیستگاههای کویری و بیابانی و دیگر زیستاقلیمهای خشک و نیمهخشک در دامنههای ارتفاعی متنوع برخوردار است و در حال حاضر نیز یک کلکسیون بیابانی جهانی قلمداد میشود. قطعاً با اجرای برنامه مذکور و کنترل و مستندسازی فرایندهای بیابانی و بیابانزدایی زمینه برای نمایش و آموزش علوم مربتط با بیابانزدایی فراهم میشود که میتوان از آن در تبلیغات عمومی جهانی و ارتقاء جنبش نرم افزاری و تولید علم نیز استفاده نمود. لازم به یادآوری است که در حال حاضر پاره ای از کشورها از جمله چین، هند، پاکستان و غیره به رغم تنوع محدودتر در عرصه های بیابانی، هر ساله با برگزاری دوره های آموزشی و کارگاههای بیابانزدایی اعتبارات خوبی را از سوی سازمانهای جهانی به خود اختصاص میدهند. در این راستا امید بر این است که کشور ایران نیز در طی دوره برنامه حاضر بتواند سهم خود را از محل اعتبارات جهانی بیابانزدایی اعم از اجرایی و آموزشی و صدور دانش فنی تا سقف مناسبی ارتقاء بخشد.
7-1-5- تبدیل وظایف دولتی و یا موردی مقابله با بیابانزایی به فرهنگ عمومی
به رغم اقدامات گسترده ترویجی، آموزشی در دهههای گذشته هنوز هم مفاهیم و واژههای بیابانزایی و بیابانزدایی برای بسیاری از مردم، حتی تحصیل کرده ها روشن و گویا نمیباشد. انتظار بر ایناست تا در پایان برنامه بتوان در این زمینه سطح آگاهیهای عمومی را به حد قابل قبولی افزایش داد.
8-1-5- وفاق و تعامل ملی دستگاههای دولتی و مردمی در امر مشارکت در مدیریت و کنترل پدیده بیابانزایی
با توجه به نگرش چند جانبه به طرحها و پروژههای پیش بینی شده در این برنامه و تطابق زمان اجرای آن با سند نهایی چشمانداز 20 ساله کشور و برنامه اقدام ملی مقابله با بیابانزایی و کاهش اثرات خشکسالی در نظر است تا میزان همکاری و تعامل سازمانها و مراکز مرتبط با مقوله بیابان از سطح محدود موجود، به سطح قابل قبولی ارتقاء یابد.
9-1-5- قانونمند شدن مدیریت بیابان و مقابله با بیابانزایی
هر چند که در سالهای گذشته گامهای مهمی در امر تدوین قوانین و ضوابط جلوگیری از تخریب منابع آب، خاک و گیاه برداشته شده است، ولی مقوله بیابانزایی جنبه های بسیار متعدد و پنهانی دارد که باید در قانونگذاری به آن توجه بیشتر شده و زوایای مختلف آن مورد توجه قرار گیرد تا تخلفات منجر به بیابانزایی از سوی مردم و حتی بخش های دولتی به حداقل ممکن کاهش یابد. در حال حاضر توانمندی قوانین موجود در امر مقابله با بیابانزایی وضع مطلوب نداشته، امید می رود با آشکار شدن جنبه های مختلف آن در طی برنامه، این مهم به حد مورد انتظار ارتقاء یابد.
