کارمایه‌ی خورشیدی ؛ همان لبخند پروردگار به ایرانیان است

کودک زمزمه کرد: خدایا با من حرف بزن
و یک چکاوک در مرغزار نغمه سر داد …
کودک نشنید.
او فریاد کشید: خدایا! با من حرف بزن
صدای رعد و برق  آمد …
اما کودک گوش نکرد.
او به دور و برش نگاه کرد و گفت:
خدایا! بگذار تو را ببینم
ستاره‌ای درخشید. اما کودک ندید.
او فریاد کشید: خدایا! معجزه کن
نوزادی چشم به جهان گشود. اما کودک نفهمید.
او از سر ناامیدی گریه سر داد و گفت:
خدایا به من دست بزن. بگذار بدانم کجایی؟
پروانه‌ای بر دستان کودک نشست!
اما کودک دنبال آن پروانه کرد …

یکشنبه گذشته (29 اردیبهشت ماه 87)، پیش از حضور در همایش «سدهای بزرگ؛ پیامدها و جایگزین‌ها»، در جلسه‌ای حاضر بودم که در آن پیمان کنعان، مدیر دفتر انرژی خورشیدی سازمان انرژی‌های نو وزارت نیرو (سانا) می‌کوشید تا به تبیین توانمندی‌های اداره‌ی متبوعش در مهار کارمایه‌های خورشیدی و بادی در ایران بپردازد. این نشست پس از آن عینیت یافت که نگارنده کوشید تا در برنامه‌ی راهبردی 20 ساله بخش بیابان، سهمی از فعالیت‌های اجرایی و پژوهشی را به این حوزه اختصاص دهد و از آن رو، اولویت‌های راهبردی زیر در آن برنامه گنجانده شده و به تصویب نهایی رسید:
– شناخت و معرفی مزیت‌های نسبی کویر و بیابان : از طریق تهیه و اجرای طرح‌های تحقیقاتی پیرامون:

– پژوهش، آزمون و معرفی شیوه‌ها و فناوری‌های مهار و استفاده از کارمایه‌های طبیعی‌ِ جایگزین در زیست‌بوم‌های کویری و بیابانی (آب، باد، زمین گرمایی، نور خورشید و‌…)،
– شناسایی و تلفیقِ دانش‌های بومی با فناوری‌های روزشامل: – بازشناسی دانش بومی بیابان‌داری (بندسار، بادگیر، یخدان، آب‌انبار، کشت‌های سنتی و‌…)- کاربستِ نوین ترین و کاراترین شگردهای ارزیابی و مدیریت زیست محیطی به هدف کاهش جریان  پس رفت در مناطق مستعد بیابان‌زایی- تولید و معرفی ابزارها یا نرم¬افزارهای مؤثر در مهارِ بیابان‌زایی و آگاهی‌بخشی آسان‌تر و سریع‌تر از تغییرات حادث شده در مناطق کویری و بیابانی.
– پژوهش و معرفی متناسب ترین و پایدارترین شیوه‌های بوم‌گردی بیابانی و کویری شامل: بررسی ویژگی‌های بومی و منحصر به فرد کویرها و بیابان‌های ایران (ظرفیت‌سازی برای بهره‌برداری‌های بوم‌‌گردی)،
– ابداع فناوری و تبادل دانش در حوزه‌ی بهره‌برداری پایدار از منابع سرزمینی
-تحقیق در بهره‌برداری از توان‌های موجود در مناطق بیابانی (برای بهبود معیشت یا معیشت‌های جایگزین اهالی
– بررسی شیوه‌های تنوع‌بخشی (تنوع بهره‌برداری) به اقتصاد روستایی مناطق بیابانی کشور
– بررسی نحوه‌ی استحصال فرآورده‌های چوبی و غیر آن از گونه‌های گیاهی بیابانی و توجیه اقتصادی کشت آنها.

 از طرفی همان طور که پیش‌تر هم اشاره کرده‌ام، در گزارش سالانه‌ی برنامه‌ی محیط زیست سازمان ملل متحد با عنوان: «وضع جهانی بیابان‌ها» که در ماه ژوئن سال 2006 و در آستانه‌ی روز جهانی مقابله با بیابان‌زایی و خشکسالی منتشر شده بود، آمده است: «در صورت احداث نیروگاهی خورشیدی در صحرای آفریقا – منطقه‌ای که 800 در 800 کیلومتر وسعت دارد – می‌توان نه‌تنها برق همه‌ی آفریقا که نیاز سالانه‌ی همه‌ی مردم جهان را برای همیشه تأمین کرد (شایان توجه آنکه مجموع نیاز انرژی جهان در دهه‌ی 80 به 5/7 میلیارد کیلووات و در سال‌های اخیر به بیش از 10 میلیارد کیلووات در سال رسیده است). رخدادی که بار دیگر به نگارنده زنهار داد: آنچه که در طول سالیان دراز و به غلط «دشنام پست آفرینش» خوانده شده است (کویر و بیابان)، می‌تواند مهمترین مزیت نسبی و عاملی برای رشد خیره‌کننده‌ی شاخص‌های رفاه در بین ایرانیان باشد.

خوشبختانه آن کوشش‌ها و دریافت‌ها که به مدد هم‌اندیشی‌های فراوان با همکاران عزیزم در بخش و دیگر صاحب‌نظران حوزه‌ی بیابان بدست آمده است، پس از ارایه‌ی موفقیت‌آمیز برنامه در حضور آقای دکتر شریفی، عالی‌ترین مقام متولّی منابع طبیعی کشور و معاونین‌شان در روز هفتم اردیبهشت ماه جاری، وارد مرحله‌ی جدی‌تری شده و اینک با پشتیبانی کامل آقای دکتر فرح‌پور، معاون پژوهشی مؤسسه، می‌رود تا نخستین بازخوردهای ملموس و اجرایی‌اش را دریابد.

و بدین‌ترتیب بود که پیمان کنعان، پایش به مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور رسید. او با نمایش نقشه‌ای که استعداد (پتانسیل) کشور را از نظر بهره‌مندی از کارمایه‌ (انرژی) خورشیدی نشان می‌داد، تأکید کرد که حتا میزان دریافت این کارمایه در شمال کشور (به عنوان کمترین مقدار با توجه به ابرناکی بیشتر) به مراتب از مستعد‌ترین مناطق کشور آلمان، وضعیتی مطلوب‌تر دارد. با این وجود، آلمان هم‌اکنون بین 20 تا 25 درصد از کارمایه‌های مصرفی خود را از طریق خورشید و باد تأمین می‌کند و ما تقریباً در حد صفر! کشوری که دست‌کم دو سوّم از خاکش، بیش از 300 روز آفتابی دارد که این امتیاز، در دنیا بسیار نادر و کم‌نظیر است (تنها چند کشور آفریقایی در منطقه‌ی ساحل وضعیتی بهتر از ما از این منظر دارند). کنعان متوسط تابش کارمایه‌ی خورشید به سرزمین ایران را بین چهار و نیم تا پنج و نیم کیلووات بر متر مربع اعلام کرد که رقمی ایده‌آل است. کنعان همچنین با توجه به راه‌اندازی یک نیروگاه خورشیدی 250 کیلو واتی (در مقیاس پایلوت) در شیراز، ایران‌ را در شمار 10 کشور سازنده‌ نیروگاه‌های‌ خورشیدی‌ در جهان‌ دانست.‌

او با نمایش عکس‌ها و اسلایدهای متعددی نشان داد که تاکنون سازمان متبوع وی تا چه اندازه در گسترش بهره‌برداری از انرژی‌های نو موفق بوده و توانسته بسیاری از روستاهای فاقد سامانه‌ی سوخت‌رسانی را به آب‌گرم‌کن‌های خورشیدی، اجاق‌های خورشیدی و سلول‌های فتوولتائیک مجهز سازند. آنها حتی به کمک غلامعباس عبدی‌نژاد، مدیرکل دفتر امور بیابان و همکاران‌شان، توانسته‌اند تا نخستین آب‌شیرین کن خورشیدی را نیز در حسین‌آباد بیرجند به راه اندازند. گفتنی آن که قیمت هر دستگاه آب‌گرم‌کن خورشیدی که می‌تواند یک خانواده 5 نفره را به خوبی حمایت کند، بین 400 تا 500 هزارتومان است. یعنی: در کمتر از یکسال می‌تواند از محل صرفه‌جویی در هزینه‌ی برق و گاز منازل، جبران شده و آنگاه به منبع درآمد خانوارها بدل گردد.

همان طور که در ابتدای این سطور آوردم، باورم این است که انرژی خورشیدی، همان دست پروردگار است که اینک به سوی ایرانیان دراز شده است؛ فقط کافی است اندکی از جایی که همیشه نشسته و به زندگی نگاه می‌کنیم، برخیزیم و منظر نوینی برای دیدن برگزینیم. آن گاه درخواهیم یافت و باور خواهیم کرد که ایران‌زمین می‌تواند فقط و فقط به واسطه‌ی برخورداری از همین عرصه‌های پهناور و بدون متعارض کویری و بیابانی خود و بدون نیاز به سبزکردن بیابان‌ها یا احداث سدهایی پرهزینه و کم‌سود، به بزرگترین صادر‌کننده انرژی پاک در جهان بدل شود.
خوشبختانه، به زودی قرار است تا مهندس کنعان در تالار اجتماعات مؤسسه به تبیین مشروح دیدگاه‌ها و دستاوردهای سازمان متبوع خویش بپردازد که به مجرد قطعی شدن، تاریخ این سخنرانی به آگاهی خوانندگان عزیز این تارنما هم خواهد رسید.
تصور روزی را بکنید که ایران بدون نیاز به ساخت سدها و مخازن بزرگ آب و یا نیروگاه‌های حرارتی و هسته‌ای، می‌تواند با ضریب امنیتی بسیار بالا و مطلوب، هم نیازهای انرژی خود را برطرف سازد و هم به مدد همین کویرها و بیابان‌های پهن‌پیکرش، هدیه‌ای گران‌بها و ناب را در اختیار کشورها و مردمان دوست خود قرار دهد و بدین‌ترتیب، از نقش و جایگاهی بایسته در نظام مدیریت جهان نیز برخوردار باشد؛ چرا که بدون تردید، اگر قرن بیستم، قرن فرمان‌روایی طلای سیاه (نفت) بوده است؛ قرن بیست و یکم، قرن حکومت و استیلای الماس درخشان (انرژی خورشیدی) خواهد بود. کافی است بدانیم:  «کیث بارنام»، فیزیک دان انگلیسی و متخصص انرژی خورشیدی، در تازه ترین پژوهش خویش که بخشی از آن در نشریه معتبر “طبیعت”(Nature)  منتشر شده، این نوید را داه که کشورهای پیشرفته می توانند در 20 سال آینده بخش قابل توجهی از برق مورد نیاز خود را از انرژی خورشیدی استحصال کنند .

     برای مطالعه بیشتر:
– تنگناهای انرژی و ارزیابی پتانسیل انرژی خورشیدی در ایران – دکتر محمّدرضا کاویانی
– عوامل مؤثر بر راندمان سیستم های فتوولتاییک – سحر میرشاهی
– سیستم گرمایش کفی چطور کار می‌کند؟ – حمید بیابانی
– نگاهی به محدودیت ها و مقدورات بکارگیری انرژی های نو : غروب نفت طلوع خورشید

– انرژی خورشید در خدمت آب شیرین

    انعکاس اخبار همایش سدهای بزرگ؛ پیامدها و جایگزین‌ها» در رسانه‌ها و وبلاگ‌ها:
– توهم توسعه با سد‌سازی را کنار بگذارید – روزنامه کارگزاران
– چه کسی می‌گوید سد‌سازی یعنی توسعه؟ – روزنامه دنیای اقتصاد
– سدسازی بی رویه بدون ارزیابی تطبیقی – روزنامه اعتماد
– همایش ” سدهای بزرگ، پیامدها و جایگزین‌ها “– دیده‌بان کوهستان
– بی برق هم برگزار می‌شود! – سید محمد مجابی
– همایش سدهای بزرگ و دزدان با چراغ – نیک‌آهنگ کوثر