نخستین همایش ضد “سد” در ایران – 1

  «یکى از افتخارات این دولت اهتمام به امر سد‌سازی است. ده‌ها سد در دوره این دولت افتتاح شد و ده‌ها سد در حال ساختن است.»

سیّد محمّد خاتمی، رییس جمهور وقت (تیرماه 1381)

    در نخستین بخش از گزارش «همایش سدهای بزرگ؛ پیامدها و جایگزین‌ها» کوشیده‌ام تا فضای عمومی جامعه را در هنگام برگزاری این همایش بی‌نظیر توصیف کنم. چه، بر این گمانم کار بزرگی که دوستداران میراث فرهنگی و محیط زیست به همراه بروبچه‌های انجمن کوه‌نوردان ایران به سامان رساندند و هنجار و تابویی را که شکستند، بسیار بسیار ارزشمند و ماندگار بوده و خواهد ماند.
    فکر نکنم – دست‌کم – در طول تاریخ معاصر ایران، رهبری را بتوان یاد کرد که بیش از سیّد محمّد خاتمی، رییس جمهور پیشین ایران، به مبانی و آموزه‌های محیط زیست وفادار بوده و عملاً از آنها تبعیت و حمایت کرده باشد. حتا هنگامی که به متن سخنان منتشر شده‌ی رهبران ایران نظر افکنیم، درخواهیم یافت که خاتمی بیشتر از هر رهبر و مدیر عالی‌مقام دیگری از محیط زیست سخن گفته و بر پایبندی از ملاحظاتش تأکید ورزیده است. با این وجود، حتا او نیز، همان گونه که می‌بینید و می‌خوانید از «سدسازی» به عنوان یک ارزش یاد کرده و دولتش را مفتخر به اهتمام در این حوزه نموده است! چرا؟!

    بیش از هفت دهه از استیلای بی چون و چرای صنعت سدسازی در جهان می‌گذرد؛ بیش از هفت دهه است که رؤیایی‌ترین و پرافتخارترین لحظات ماندگار هر رهبر کشور و دولتی، آن لحظه‌ای بوده که در حضور نور فلاش دوربین خبرنگاران متعدد داخلی و خارجی و پخش زنده دوربین‌های تلویزیونی، اقدام به بریدن روبان قرمز کرده و رسماً آبگیری مخازن بزرگ این سازه‌های سیمانی پهن‌پیکر را کلید زده‌اند. در تمام این سال‌ها، کمتر پروژه‌ای بوده است که می‌توانسته از منظر اهمیت و نیز مقبولیت مردمی با افتتاح سد برابری کند، چنان که تقریباً می‌توانی در طول نیم قرن گذشته، عکس هر رهبری را – بخصوص در جهان سوّم – در کنار دریچه‌های بزرگ سد‌های مخزنی ببینی که چگونه پرش پرتاب‌گونه‌ی شتابناک و پرهیبت نخستین آب خروجی از سدها را به تماشا نشسته‌اند؛ آن هم در حالی که می‌توانی منتهای رضایت و غرور را در چهره و سیمایش ببینی.
    ایران نیز، از این قاعده مستثنا نبوده و در دوران هر دو حکومت پهلوی و جمهوری اسلامی، بیشترین تبلیغات و خشنودی رهبران را می‌توانستی در هنگام افتتاح سدهایی چون دز (محمّدرضا شاه سابق)، امیرکبیر، سپیدرود، پانزده خرداد، رییسعلی دلواری، اکباتان، وفرقان، کرخه، کارون، ملاصدرا و … ببینی. به نحوی که حتا پیش آمده که برای افتتاح یک سد (کرخه) دو رییس‌جمهور (هاشمی رفسنجانی و خاتمی) به منطقه رفته و روبان بریده‌اند!

    کار به جایی رسید که در دوره ریاست جمهوری آقای احمدی‌نژاد، یعنی در سال 1385 و همزمان با آیین‌های گرامی‌داشت روز جهانی آب (22 مارس – 13 اسفند)، اقدام به برگزاری همایش “نقش آفرینان صنعت سد‌سازی کشور” شد و در اقدامی کم‌سابقه، با حضور معاون اول رییس‌جمهور، برخی از وزرا و وکلای مجلس، تمامی مراسم به صورت پخش زنده از تلویزیون هم پخش گردید و هدایای نفیسی به 41 سدساز نمونه‌ی کشور اهدا شد.

    براساس آخرین آماری که شرکت مدیریت منابع آب ایران منتشر کرده است، از سال 1326 تاکنون 1184 سد در کشور در مرحله مطالعاتی، اجرایی و بهره‌برداری قرار دارد که از این رقم 492 سد در مرحله مطالعاتی و 144 سد در مرحله اجرایی قرار دارند و 548 سد نیز به بهره‌برداری رسیده است.
    بنابراین گزارش، کار سدسازی در ایران که از سال 1326 آغاز شده است، تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی رشد ناچیزی داشته و طی 30 سال ابتدایی یعنی از سال 1326 تا 1356 تنها 27 سد در ایران در مراحل مطالعاتی، اجرایی و بهره‌برداری قرار داشت و طی این 30 سال تنها 26 سد در کشور مورد بهره‌برداری قرار گرفت و مابقی 522 سد دیگر که در ایران مورد بهره‌برداری قرار گرفت، تمامی آن در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است. بیشترین تعداد سدهای مورد بهره‌برداری شده در ایران طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1374 بوده است که این سال در مجموع بهره‌برداری از 42 سد آغاز شده بود. همچنین براساس این گزارش، مطالعه احداث 491 سد در سال‌های پس از انقلاب اسلامی آغاز شد و این در حالی است که قبل از پیروزی انقلاب تنها مطالعه احداث یک سد آغاز شده بود.
    این‌ها را گفتم تا دریابید که دوستان ما در کمیته‌ی برگزارکننده‌ی این همایش در چه فضایی و با چه امکانات و حمایت‌های اندکی در برابر چه سنگ‌اندازی‌های پنهان و آشکاری در شامگاه بیست و نهمین روز از اردیبهشت‌ماه 87 این همایش را سرانجام برگزار کردند.

ادامه دارد …